Kỷ vật kể chuyện cụ Huỳnh: Niềm tự hào được nhang khói cho cụ Huỳnh - Thanh Niên

Tại căn nhà nơi cụ Huỳnh Thúc Kháng từng sống, làm việc và qua đời ở Nghĩa Hành (Quảng Ngãi), bàn thờ cụ được đặt chung với bàn thờ tổ tiên của một gia đình. Nhiều câu chuyện về những ngày cuối đời của cụ vẫn được người trong nhà truyền lại qua từng thế hệ.

Thờ chung cụ Huỳnh với tổ tiên

Dẫn tôi ra vườn nhà, bà Nguyễn Thị Quý (80 tuổi) vừa chỉ vào tấm biển ghi "Di tích trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính Nam Trung bộ (1946 - 1949)" vừa kể về những ngày cụ Huỳnh Thúc Kháng làm việc tại đây. Theo lời cụ Quý, thời điểm ấy, khu vực thôn Phú Bình (xã Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi cũ) có 2 căn nhà được chọn làm trụ sở Ủy ban gắn với hoạt động kháng chiến.

Nơi bà Quý đang ở là nhà ông Nguyễn Thành từng được chọn là nơi làm việc chung của các cán bộ, trong đó có cụ Phạm Văn Đồng. Cụ Huỳnh cũng làm việc ở căn nhà này vào ban ngày. "Nhưng tối đến, cụ Huỳnh lại lên một căn nhà khác, của gia đình bà Võ Thị Tuyết để nghỉ lại. Căn nhà đó cũng là nơi cụ Huỳnh trút hơi thở cuối cùng", bà Quý kể.

Theo lời bà Quý, thời điểm cụ Huỳnh mất, bà chỉ mới được vài tháng tuổi, nên những gì bà biết về vị chí sĩ đều nghe lại từ những người lớn trong gia đình kể lại. Căn nhà mà bà Quý đang sống từng là một ngôi nhà lớn, nơi các cán bộ làm việc trong những năm cơ quan kháng chiến đóng tại Nghĩa Hành. Năm 1968, căn nhà bị cháy. Một năm sau, gia đình dựng lại căn nhà nhỏ hơn.

Còn căn nhà bà Võ Thị Tuyết, nơi cụ Huỳnh nghỉ ban đêm, sau này cũng được phục dựng. Ông Nguyễn Lãnh (con bà Võ Thị Tuyết và là cháu nội của bà Nguyễn Thị Em) đang trông nom nơi này. Theo ông Lãnh, căn nhà vốn là nhà của gia đình, đồng thời là nơi thờ tự của dòng họ. Ngôi nhà cũ làm bằng tranh tre, vách đất. Căn nhà được phục dựng, hoàn thành ngày 21.4.1997, đúng dịp tưởng niệm ngày cụ Huỳnh qua đời.

"Hồi đó, nhà cũ vẫn còn nhưng đã hư hỏng gần hết nên phải phục dựng. Khi làm lại, gia đình vẫn giữ theo dáng nhà cũ, từ vách đất đến cách bố trí bên trong để gợi lại không gian nơi cụ Huỳnh từng sống", ông Lãnh kể. Những gì ông biết về cụ Huỳnh được truyền lại từ bà nội Nguyễn Thị Em và cha mẹ. Bà Em từng chăm lo bữa ăn cho cụ Huỳnh trong những ngày cụ ở đây. Từ những chuyện bà kể, hình ảnh về cụ hiện lên trong ký ức gia đình qua những điều giản dị: cụ làm việc ở đâu, nghỉ ở đâu, sinh hoạt thế nào. Bà Em mất năm 1984, nhưng những câu chuyện ấy vẫn được con cháu nhắc lại, cùng với việc tiếp tục trông nom căn nhà và hương khói cho cụ.

Sau khi cụ Huỳnh Thúc Kháng qua đời, lễ tang được tổ chức tại căn nhà bà Tuyết trước khi đưa cụ lên núi Thiên Ấn (Quảng Ngãi) an táng. Từ đó, nơi đây vừa là căn nhà của gia đình, vừa là địa điểm gắn với đoạn cuối cuộc đời cụ Huỳnh. Bàn thờ cụ hiện được đặt trang trọng trong không gian thờ tự của gia đình, cùng bàn với gia tiên và cao hơn 1 bậc so với ông bà và mẹ của ông Lãnh. Việc nhang khói vì thế nằm trong những công việc hằng ngày của gia đình. Có khách đến, ông Lãnh mở cửa, giới thiệu căn nhà, chỉ những vị trí gắn với câu chuyện về cụ.

Gắn kết nơi sinh - nơi mất

Nhắc đến những ngày cuối đời của cụ Huỳnh và việc gia đình tiếp tục hương khói cho cụ, ông Nguyễn Lãnh nói: "Gia đình tôi được hương khói, thờ phụng cụ Huỳnh là một niềm tự hào. Trước lúc qua đời, cụ có nguyện vọng là yên nghỉ ở núi Thiên Ấn. Cụ nói đầu xoay về Quảng Nam, chân hướng về Quảng Ngãi. Mình là người trong gia đình, được ông bà để lại căn nhà này, lại được hương khói cho cụ nên thấy tự hào lắm!".

Ở Nghĩa Hành, việc tưởng nhớ cụ Huỳnh được duy trì hằng năm. Ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Hành, cho biết vào ngày 21.4, địa phương tổ chức dâng hương tại khu lưu niệm để tưởng nhớ cụ và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Trường THCS Huỳnh Thúc Kháng cũng là một địa chỉ gắn với việc tưởng nhớ cụ. Theo ông Tuấn, địa phương từng hỗ trợ một phần kinh phí để làm bàn thờ cụ tại trường, qua đó tạo thêm một nơi để học sinh tìm hiểu về nhân vật lịch sử gắn với chính quê hương mình. "Thường niên, hoạt động tưởng niệm ngày mất của cụ có một bữa cơm chay được tổ chức vào chiều 20.4. Sáng hôm sau, các cơ quan, đơn vị đến dâng hương. Có năm chỉ tổ chức viếng, về sau địa phương bổ sung thêm những hoạt động tưởng niệm phù hợp", ông Tuấn nói.

Từ Nghĩa Hành, đến ngày sinh của cụ Huỳnh, các đoàn cũng đi về Tiên Phước (Quảng Nam cũ, nay là TP.Đà Nẵng), nơi cụ sinh ra. Đến ngày mất, hành trình tiếp diễn với chiều ngược lại, Nghĩa Hành là nơi cụ Huỳnh mất. "Ngày sinh thì các đoàn từ Nghĩa Hành đi ra nơi cụ sinh; ngày mất thì các đoàn từ ngoài đó đi vào đây. Vào ngày giỗ cụ, các đoàn sẽ vào đây, đến nhà lưu niệm viếng, sau đó đi ra mộ cụ trên núi Thiên Ấn ở Quảng Ngãi để dâng hương", ông Tuấn nói. Theo ông Tuấn, sự qua lại này đã được duy trì qua nhiều năm, kể cả sau những thay đổi về đơn vị hành chính. "Hai nơi có hai câu chuyện khác nhau nhưng cùng gắn với cuộc đời cụ. Ngày sinh thì đi ra, ngày mất thì đi vào. Việc qua lại như vậy tạo thành sự kết nối giữa hai địa phương", ông Tuấn chia sẻ.

Năm 2026, nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh, Nghĩa Hành sẽ tham gia các hoạt động theo kế hoạch chung của tỉnh Quảng Ngãi. Lễ chính được tổ chức tại Đà Nẵng, còn địa phương nơi cụ qua đời - Nghĩa Hành - sẽ tiếp tục duy trì việc dâng hương, đón các đoàn về thăm khu lưu niệm. (còn tiếp)