Từ những vấn đề trong học tập, sản xuất và đời sống, nhiều ý tưởng được hiện thực hóa thành sản phẩm, mô hình có tính ứng dụng, góp phần khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu khoa học, tinh thần sáng tạo trong thế hệ trẻ.
Nhiều ý tưởng sáng tạo
Xuất phát từ thực tế gia đình và người dân địa phương trồng sầu riêng thường xuyên chịu ảnh hưởng của nước mặn, nhóm học sinh Lê Trọng Nam, Huỳnh Minh Ngọc, Trần Duy Khang, lớp 11 A8, Trường trung học cơ sở và trung học phổ thông Nguyễn Huệ (xã Phú Túc), nghiên cứu mô hình “Hệ thống cống ngăn mặn thông minh”. Đề tài đoạt giải nhất Cuộc thi sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng tỉnh Vĩnh Long.
Em Lê Trọng Nam cho biết, gia đình em và nhiều hộ dân trồng sầu riêng thường xuyên chịu ảnh hưởng của nước mặn, gây thiệt hại cho sản xuất. Trong khi đó, phần lớn hệ thống cống được vận hành thủ công, phụ thuộc vào kinh nghiệm của người quản lý nên việc giám sát và xử lý có lúc chưa kịp thời. Từ thực tế đó, các em nghiên cứu hệ thống có khả năng giám sát độ mặn, mực nước theo thời gian thực, đồng thời tự động điều khiển đóng, mở cống nhằm hạn chế nước mặn xâm nhập, bảo vệ nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt.
Điểm nổi bật của đề tài là tích hợp nhiều chức năng trong cùng một hệ thống, gồm đo độ mặn, đo mực nước, điều khiển đóng-mở cống tự động, camera giám sát, website quản lý và cảnh báo qua ứng dụng nhắn tin Telegram. Người quản lý có thể theo dõi các thông số và chủ động xử lý khi điều kiện nguồn nước có diễn biến bất thường.
Thạc sĩ Phan Trọng Hải, Phó Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở và trung học phổ thông Nguyễn Huệ cho biết, năm học 2025-2026, phong trào tham gia cuộc thi sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng tại trường đạt những kết quả khả quan. Nhà trường có một giải nhất và một giải nhì cấp tỉnh, qua đó tạo động lực cho giáo viên và học sinh tiếp tục nghiên cứu, sáng tạo.
Tại Trường trung học phổ thông Lưu Văn Liệt (phường Long Châu) phong trào sáng tạo cũng có bước phát triển rõ nét. Năm học 2025-2026, nhà trường tiếp nhận 2.578 sản phẩm của học sinh tham dự ở các tổ bộ môn, tăng hơn hai lần so năm học trước. Các đề tài được mở rộng trên nhiều lĩnh vực như đồ dùng sinh hoạt gia đình, ứng dụng công nghệ, sản phẩm thân thiện với môi trường và đồ dùng học tập.
Thạc sĩ Huỳnh Thị Xuân, Phó Hiệu trưởng Trường trung học phổ thông Lưu Văn Liệt đánh giá: “Cuộc thi giúp học sinh chuyển hóa kiến thức lý thuyết thành những mô hình, sản phẩm có tính ứng dụng trong học tập, sinh hoạt và đời sống. Qua đó, cuộc thi không chỉ là sân chơi trí tuệ mà còn góp phần thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy và học, rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học và xây dựng không khí học tập tích cực”.
Năm học 2025-2026, cuộc thi được triển khai tại 486 trong tổng số 903 cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Vĩnh Long, thu hút 12.316 đề tài của học sinh cả ba cấp học phổ thông. Các trường tổ chức chấm và trao thưởng 2.395 đề tài; từ đó, lựa chọn 110 đề tài với 266 tác giả vào vòng chung kết.
Ban tổ chức đã trao 4 giải nhất, 10 giải nhì, 26 giải ba và 70 giải khuyến khích. Đồng thời, 40 đề tài được lựa chọn tham gia Cuộc thi sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc.
Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Vĩnh Long Trịnh Văn Ngoãn cho rằng, cuộc thi là sân chơi thiết thực để học sinh nuôi dưỡng đam mê, thử nghiệm những ý tưởng mới, từng bước biến kiến thức được học thành sản phẩm cụ thể, góp phần giải quyết những vấn đề đặt ra trong đời sống.
Thời gian tới, tỉnh Vĩnh Long tiếp tục thúc đẩy các hoạt động giáo dục STEM/STEAM, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số trong nhà trường. Qua đó, ngành giáo dục nuôi dưỡng những ý tưởng sáng tạo, khuyến khích học sinh nâng cấp, cải tiến sản phẩm, từng bước đưa các ý tưởng vào ứng dụng rộng rãi hơn trong đời sống.
Lan tỏa mạnh mẽ phong trào nghiên cứu, sáng tạo
Từ thực tế học tập và đời sống, ngày càng nhiều ý tưởng sáng tạo được học sinh hình thành và hiện thực hóa. Đề tài “Mô hình nhà vệ sinh 4 tự động” của hai em Nguyễn Trần Mai Hân, Nguyễn Tấn Lộc, học sinh Trường trung học cơ sở Phú Hưng (phường Phú Khương), đoạt giải nhì cuộc thi, được đánh giá cao về tính thực tiễn.
Nguyễn Trần Mai Hân cho biết: “Xuất phát từ thực tế nhà vệ sinh tại trường còn tình trạng ô nhiễm mùi, rò rỉ nước, nhóm nghiên cứu tích hợp bốn chức năng tự động gồm bật-tắt đèn, quạt; phun dung dịch khử mùi và bồn rửa tay tự động. Trong đó, dung dịch khử mùi được nhóm nghiên cứu lên men từ những nguyên liệu sẵn có tại địa phương như chuối, sả, vỏ trái cây, vừa tận dụng nguồn nguyên liệu, vừa hướng đến giải pháp thân thiện với môi trường”.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Hồng, giáo viên Trường Thực hành Sư phạm cho rằng, cuộc thi góp phần cụ thể hóa định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trong đó học đi đôi với hành, gắn giáo dục với thực tiễn. Khi tiếp cận những vấn đề thực tế, học sinh có điều kiện tích hợp kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học, Công nghệ để giải quyết vấn đề, biến lý thuyết thành công cụ phục vụ cuộc sống.
Theo Tiến sĩ Ngô Văn Tán, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Vĩnh Long, đây là lần đầu cuộc thi được tổ chức trên địa bàn tỉnh sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp và triển khai tại 124 xã, phường. Trong điều kiện còn nhiều khó khăn, cuộc thi vẫn được triển khai đồng bộ, tạo sức lan tỏa tại các cơ sở giáo dục, trở thành sân chơi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thiết thực dành cho thế hệ trẻ.
Trong đó, nhiều đề tài có tính mới, khả năng ứng dụng cao, mạnh dạn tiếp cận các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, lập trình, cảm biến thông minh và chuyển đổi số. Các sản phẩm tập trung giải quyết những vấn đề thiết thực về bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, tiết kiệm năng lượng, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và bảo tồn văn hóa địa phương.
Giá trị lớn mà cuộc thi đem lại giúp thế hệ trẻ có thêm điều kiện rèn luyện tư duy khoa học, kỹ năng giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, thuyết trình và phản biện; qua đó, góp phần xây dựng môi trường học tập khuyến khích sáng tạo, phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu nghiên cứu khoa học, đồng thời từng bước xây dựng lực lượng kế cận trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của tỉnh.
Bài và ảnh: HOÀNG TRUNG