Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Người nằm trong lăng Kiên Thái Vương chưa từng làm vua nhưng có ba con lần lượt lên ngôi. Một điện trong Hoàng thành còn bị tháo lấy vật liệu để dựng nơi thờ ông.

Lăng Kiên Thái Vương (P.Thủy Xuân, TP.Huế) mở đầu Nghi môn, tức cổng nghi lễ. Cổng có hai trụ đá, trên cổng trang trí những ô pháp lam (đồ đồng tráng men) với các họa tiết như phật thủ, hồ lô, gậy như ý…

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 1. — Lăng Kiên Thái Vương, cha ruột của ba vị vua triều Nguyễn

Khách muốn vào phải đi vòng sang hai bên vì ngay dưới cổng có một tấm bia đá cao khoảng 1,8 m gọi là "bia tam vương". Theo khảo sát năm 2017 của Trần Thị Hoài Diễm (Trường ĐH Nghệ thuật, ĐH Huế), ngoài dòng chữ được dịch là "Thành kính tri ân và trọng vọng ba vị hoàng đế Đồng Khánh, Kiến Phúc, Hàm Nghi", trên bia còn chạm hổ phù, mây sóng, rồng ẩn mây…

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 2. — Cửa khu Lăng mộ Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai, thân sinh của vua Đồng Khánh, Kiến Phúc, Hàm Nghi

Trong kiến trúc Huế, bình phong thường đặt trên trục giữa để ngăn "khí xấu" và che bớt ánh nhìn tò mò từ ngoài vào. Vì vậy, có ý kiến cho rằng tấm bia ở đây vừa tạo tác dụng gần giống một bình phong, vừa khiến người viếng đối diện ngay văn bia về lòng tri ân của những người con đối với cha.

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 3. — Bi đình ( nhà bia) Lăng Kiên Thái Vương với nhiều chi tiết nề họa, chạm đá, pháp lam cùng khảm sành sứ

Người cha ấy là Nguyễn Phúc Hồng Cai (Kiên Thái Vương), hoàng tử thứ 26 của vua Thiệu Trị. Ông mất năm 1876 khi mới 31 tuổi và chưa từng làm vua. Chỉ 7 năm sau, ba người con lần lượt lên ngôi: Ưng Đăng thành vua Kiến Phúc năm 1883, Ưng Lịch thành vua Hàm Nghi năm 1884, Ưng Thị thành vua Đồng Khánh năm 1885. Tự Đức không có con nối dõi nên từng nhận Kiến Phúc và Đồng Khánh làm con nuôi. Hàm Nghi được đưa lên ngôi giữa cuộc khủng hoảng kế vị.

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 4. — Khác với lăng mộ vua chúa triều Nguyễn khác, lăng Kiên Thái Vương có đến hai nhà bia (bi đình)

Qua tấm bia chắn trục là hai nhà bia. Nhà bên trái gắn với vua Đồng Khánh, còn nhà bên phải do vua Khải Định dựng năm 1917. Một người là con, một người là cháu nội của Kiên Thái Vương.

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 5. — Lăng Kiên Thái Vương

Trên những ô hộc trong nhà bia, sành sứ được ghép thành đủ 24 cảnh Nhị thập tứ hiếu: Hoàng Hương sưởi chăn cho cha, Lục Tích giấu quả mang về cho mẹ, Mạnh Tông tìm măng…

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 6. — Nét rêu phong, thâm trầm trước lối vào lăng Kiên Thái Vương

Vua Đồng Khánh sau đó cho kiến thiết lớn khu mộ cha ruột. Năm 1888, điện Truy Tư được dựng gần lăng để thờ Kiên Thái Vương. Châu bản triều Nguyễn ghi khi công trường thiếu vật liệu, nhà vua thấy quy cách điện Khâm Văn trong Hoàng thành "tương đối hợp" nên truyền tháo dỡ để tiếp tục dựng Truy Tư.

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 7. — Ngay cổng Nghi môn có con lân (hoặc nghê) được khảm sành sứ nhiều màu

Lăng Kiên Thái Vương và 'bia hiếu thảo' khiến khách phải đi vòng- Ảnh 8. — Ở lăng Kiên Thái Vương, khảm sành sứ đã đạt tới mức nghệ thuật

Tọa lạc tại phường Thủy Xuân, thành phố Huế, lăng Kiên Thái Vương là công trình kiến trúc độc đáo gắn liền với Nguyễn Phúc Hồng Cai, vị hoàng tử chưa từng lên ngôi nhưng có đến ba người con nối tiếp làm vua triều Nguyễn. Hoàng tử Hồng Cai là con thứ 26 của vua Thiệu Trị, qua đời năm 1876 ở tuổi 31. Chỉ vài năm sau khi ông mất, các con ông lần lượt đăng quang gồm vua Kiến Phúc năm 1883, vua Hàm Nghi năm 1884 và vua Đồng Khánh năm 1885. Điểm đặc biệt ngay từ cổng Nghi môn của khu lăng là tấm bia đá "tam vương" cao khoảng 1,8 m đặt ở trục chính, buộc khách viếng thăm phải đi vòng sang hai bên. Công trình này vừa đóng vai trò như bức bình phong ngăn khí xấu, vừa là nơi khắc ghi dòng chữ tri ân ba vị hoàng đế đối với thân phụ. Phía sau bình phong là hai nhà bia độc đáo, trong đó nhà bia bên trái gắn liền với vua Đồng Khánh và nhà bia bên phải do cháu nội ông là vua Khải Định dựng năm 1917. Nghệ thuật khảm sành sứ cùng chạm khắc tại lăng đạt đến độ xảo diệu với các ô hộc tái hiện đủ 24 điển tích Nhị thập tứ hiếu. Để tỏ lòng tôn kính cha ruột, vua Đồng Khánh đã cho kiến thiết mở rộng khu mộ và xây dựng điện Truy Tư vào năm 1888. Châu bản triều Nguyễn ghi nhận nhà vua thậm chí đã truyền tháo dỡ điện Khâm Văn trong Hoàng thành nhằm lấy vật liệu kịp thời phục vụ công trình này.