Lăng mộ Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản (1722-1782), tọa lạc tại xã Trà Vong, tỉnh Tây Ninh, không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng sống động về quá trình mở đất, giữ đất của cha ông trên vùng đất biên cương phía Nam Tổ quốc.
Di tích này, được xếp hạng cấp tỉnh từ năm 1999, vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, tưởng nhớ công lao của vị quan đã hy sinh vì bờ cõi.
Phần mộ của Quan lớn Trà Vong được bao bọc cẩn thận bằng kính, trang trí hoa và đèn nháy, tạo nên một không gian trang nghiêm và nổi bật trong khuôn viên di tích.
Một điểm đặc biệt thu hút sự chú ý là sự xuất hiện của hai tổ mối lớn ở phía đầu và đuôi phần mộ. Theo ông Nguyễn Văn To (70 tuổi), người quản lý khu lăng mộ, ban đầu chỉ có một tổ mối, sau đó xuất hiện thêm một tổ nữa, và cả hai đã phát triển lớn dần theo thời gian.
Khu vực lăng mộ còn được trang trí với hai tượng ngựa đặt hai bên và các binh khí phía trước, tượng trưng cho sự uy nghiêm của vị quan trấn giữ vùng đất xưa.
Phía sau lăng mộ là hình ảnh hai con rồng đối xứng, cùng bia ghi tên Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản và bảng chữ Hán.
Hai miếu thờ binh gia với nhiều tượng ngựa đất nung được đặt bên ngoài hai cổng dẫn vào phần mộ, theo quan niệm dân gian, có nhiệm vụ canh gác, bảo vệ Quan lớn Trà Vong.
Đền thờ Quan lớn Trà Vong, nằm bên ngoài khu lăng mộ, là nơi hằng năm vào ngày 12/2 âm lịch, người dân trong vùng quy tụ về tổ chức lễ giỗ ông Huỳnh Công Giản, tưởng nhớ công lao to lớn của ông trong việc khai phá và bảo vệ vùng đất Tây Ninh.
Hơn 200 năm qua, lăng mộ Quan lớn Trà Vong vẫn sừng sững, là một dấu tích lịch sử quan trọng, chứng kiến bao thăng trầm và đổi thay của vùng đất Tây Ninh.
Di tích này được khoanh vùng bảo vệ với diện tích 528m2, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa của một trong những người có công lớn trong việc hình thành và phát triển vùng đất Tây Ninh ngày nay.
Vị trí lăng mộ Quan lớn Trà Vong Huỳnh Công Giản tại xã Trà Vong, tỉnh Tây Ninh (Đồ họa: An Huy).
Huỳnh Công Giản: Vị Quan Lớn Trà Vong và Công Cuộc Mở Đất, Giữ Đất
Quan lớn Trà Vong, tên thật là Huỳnh Công Giản, sinh năm 1722 trong một gia đình nông dân tại Đàng Ngoài. Giữa thế kỷ XVIII, ông cùng hai người em là Huỳnh Công Thắng và Huỳnh Công Nghệ được triều đình Huế phái đến Tây Ninh với sứ mệnh khai phá, quy dân lập ấp và bảo vệ biên cương.
Tại vùng rừng Trà Vong, Huỳnh Công Giản đã lập nên ba ấp Tân Lập, Tân Hội và Tân Hiệp, đồng thời xây dựng thành lũy kiên cố để trấn giữ biên giới. Đối mặt với tình trạng giặc giã thường xuyên quấy nhiễu, cướp bóc từ bên kia biên giới, ông đã tổ chức và huấn luyện các đội binh theo phương thức "động vi binh, tĩnh vi dân" (khi có chiến tranh là lính, khi hòa bình là dân). Nhờ tài lãnh đạo và chiến lược quân sự hiệu quả, nhiều trận chiến đã giành thắng lợi, củng cố niềm tin và sự an tâm cho người dân trong vùng.
Ngày 12 tháng 2 năm Nhâm Dần (1782), trong một trận chiến ác liệt tại thành Trà Vong, Huỳnh Công Giản đã anh dũng lãnh đạo nhân dân chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Để giữ trọn khí tiết, ông đã quay gươm tuẫn tiết, trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và sự hy sinh cao cả vì dân tộc.