Lập 'kênh phòng vệ' giúp người miền Tây không phải lên bệnh viện tuyến trên

"Điểm đen" bệnh tật và thói quen sinh hoạt nguy hại của người dân tại miền Tây

Đằng sau những bi kịch bệnh tật, kiệt quệ là một lời cảnh báo gay gắt về cái giá phải trả cho sự suy thoái môi trường sống, việc lạm dụng hóa chất trong sản xuất nông nghiệp, nguồn nước ô nhiễm và những 'lỗ hổng' chí tử trong mạng lưới tầm soát sớm bệnh tật tại cơ sở.

Trở lại câu chuyện của gia đình chị Nguyễn Thị Bông ở ấp Kinh Giữa (xã Khánh Hưng, Cà Mau, tên bệnh nhân và người thân đã được thay đổi), câu chuyện bệnh tật của dòng họ chị khiến bất kỳ ai nghe qua cũng rùng mình.

Bản thân chị Bông ở tuổi 48 đang phải mang cùng lúc ba khối u ác tính gồm ung thư vú, u xơ tử cung và nang thận. 

Trước đó tròn 20 năm, cha ruột của chị đã qua đời vì căn bệnh ung thư phổi di căn ở tuổi 66. 

Chưa dừng lại ở đó, người em trai thứ bảy của chị cũng mắc u xương hàm phải cắt bỏ một bên mặt. Còn người chị gái ruột từng trải qua những năm tháng thập tử nhất sinh vì bạo bệnh ở gan, may mắn giữ được tính mạng nhờ phát hiện sớm.

Ngồi trò chuyện với chúng tôi dưới bóng dừa xơ xác, chị Bông không giấu được nỗi hoang mang về nguồn cơn của đại họa bệnh tật. Với sự hiểu biết của người dân nông thôn, chị Bông cũng có thể nhận ra, ngoài yếu tố gen di truyền, môi trường sống và thói quen canh tác nông nghiệp, sinh hoạt hằng ngày tại địa phương tiềm ẩn những nguy cơ cực kỳ độc hại.

"Ở miệt này, nông dân làm lúa thâm canh ba vụ một năm. Mỗi vụ lúa từ lúc gieo sạ tới ngày gặt, người ta xịt thuốc sâu, thuốc rầy, rải phân hóa học tới gần chục lần. 

Thuốc trừ sâu xịt trắng đồng, mùi hôi nồng nặc phả thẳng vô nhà. Vỏ chai, bao bì thuốc xịt xong nhiều người vứt bừa bãi ngay bờ kênh, bờ ruộng...", chị Bông kể lại với giọng trĩu nặng.

Nguy hại hơn nữa là vấn đề nguồn nước sinh hoạt. Do địa hình sông ngòi chằng chịt, người dân nông thôn ĐBSCL sống phân tán dọc theo các tuyến kênh rạch, hệ thống cấp nước sạch tập trung suốt nhiều năm qua chưa thể phủ kín tới các ấp vùng sâu.

Như phần lớn các hộ dân nghèo, cả gia đình chị Bông vẫn duy trì thói quen múc nước sông rạch lắng phèn hoặc khoan giếng ngầm tầng nông để tắm giặt, nấu nướng và ăn uống hằng ngày. 

Nguồn nước mặt và nước ngầm này sau nhiều thập kỷ canh tác lúa, nuôi tôm thâm canh đã bị thẩm thấu và khả năng lớn nhiễm lượng tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, phân bón hóa học và kim loại nặng rất lớn.

Thêm vào đó, nguồn thực phẩm bán ngoài các chợ quê cũng có khả năng tiềm ẩn nhiều hóa chất bảo quản trôi nổi không rõ nguồn gốc, khiến người dân trở thành nạn nhân thụ động của tình trạng ô nhiễm thực phẩm.

Trước khi bị bệnh, anh Nguyễn Minh Long (37 tuổi, ngụ xã Chợ Gạo, tỉnh Đồng Tháp) là một thanh niên khỏe mạnh, nặng hơn 80kg. Sau những ngày đi làm, hầu như ngày nào anh cũng nhậu.

Dù không ai khẳng định nguyên nhân dẫn đến ung thư như hôm nay là do nhậu nhiều mà ra, nhưng anh Long thừa nhận sau mỗi lần nhậu say, sức khỏe giảm rõ rệt. 

Trước đây, vì khách khứa, thậm chí nhậu "quen trớn" nên ngày nào không nhậu thì thấy thiếu thiếu. Còn những ngày nghỉ làm, về quê anh Long cũng lai rai với một vài người bà con. Cứ thế, trước khi bị bệnh, hầu như ngày nào trong người cũng có hơi men.

Miền Tây với con số báo động và bi kịch "giai đoạn muộn"

Những ghi nhận thực tế từ các cơ sở y tế chuyên khoa trong vùng đã phác họa một bức tranh dịch tễ học vô cùng ảm đạm.

Theo báo cáo chính thức của Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ - bệnh viện chuyên khoa ung bướu lớn nhất khu vực miền Tây, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, bệnh viện đã tiếp nhận hơn 154.000 lượt khám ngoại trú và 24.858 lượt điều trị nội trú, vượt xa các chỉ tiêu chuyên môn được giao.

Số ngày điều trị nội trú lên tới 134.228 ngày, khiến công suất sử dụng giường bệnh tại cơ sở 1 và cơ sở 2 luôn trong tình trạng quá tải nghiêm trọng từ 110% đến 130%.

Theo thống kê bệnh học của Bệnh viện Ung bướu Cần Thơ, các mặt bệnh ung thư phổ biến nhất ở cả hai giới tại khu vực ĐBSCL hiện nay bao gồm: ung thư phổi, ung thư gan, ung thư dạ dày, ung thư vú, ung thư cổ tử cung - buồng trứng, ung thư đại trực tràng và ung thư tuyến tiền liệt.

Còn tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Cà Mau, số lượng bệnh nhân đến khám và điều trị các bệnh lý ung bướu cũng liên tục tăng phi mã, với mức tăng bình quân mỗi năm từ 30% đến 50%.

Tuy nhiên, bi kịch lớn nhất của người dân miền Tây không chỉ nằm ở việc tỷ lệ mắc bệnh tăng cao, mà nằm ở chỗ phần lớn các ca bệnh đều được phát hiện ở giai đoạn muộn (giai đoạn 3, giai đoạn 4 hoặc đã di căn).

Trường hợp của anh Nguyễn Minh Long ở Đồng Tháp là một ví dụ điển hình: bắt đầu từ những cơn đau nhức răng âm ỉ, anh đi khám ở phòng khám địa phương chỉ được chẩn đoán viêm lợi thông thường và nhổ tới 4 chiếc răng. Đến khi khối u sùi to, biến dạng gương mặt, lên tuyến trên mới phát hiện ung thư xoang hàm di căn phổi.

Hay như bà L.T.T.L. ở Cần Thơ, nhiều lần đi khám dạ dày, uống thuốc trào ngược hàng tháng trời không khỏi, đến khi đau dữ dội mới phát hiện khối u ác tính đoạn cuối ống mật đã di căn phúc mạc, phổi và xương.

• 

  Cuộc hành quân trong đêm của người miền Tây và nỗi lo 'rớt toa'ĐỌC NGAY

Lý giải về tình trạng phát hiện muộn này, các bác sĩ chỉ rõ: y tế cơ sở tại các huyện (trước đây), xã ở ĐBSCL hiện nay thiếu thốn trầm trọng các trang thiết bị chẩn đoán hình ảnh và cận lâm sàng hiện đại.

Những kỹ thuật then chốt giúp tầm soát và phát hiện sớm tổn thương tiền ung thư như máy chụp cắt lớp vi tính (CT đa lát cắt), máy cộng hưởng từ (MRI), máy nội soi tiêu hóa phóng đại dải tần hẹp (NBI) hay kỹ thuật sinh thiết giải phẫu bệnh chuyên sâu hầu như chỉ tập trung tại các bệnh viện tuyến tỉnh lớn hoặc TP.HCM.

Tuyến dưới chủ yếu chỉ có máy siêu âm trắng đen và X-quang thông thường, khiến các khối u ác tính tiềm ẩn dễ dàng bị bỏ sót cho đến khi bùng phát triệu chứng rầm rộ.

Chiến lược "đánh chặn" từ gốc rễ cho miền Tây

Đứng trước thách thức khổng lồ về mô hình bệnh tật, TS.BS Võ Đức Hiếu - Phó Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.HCM - đưa ra cảnh báo đầy lo ngại: 

Theo các nghiên cứu dịch tễ học và dự báo quốc tế, số ca mắc mới ung thư và số ca tử vong do ung thư tại Việt Nam nói chung và khu vực phía Nam nói riêng sẽ tăng nhanh trong hai thập kỷ tới (dự báo tăng khoảng 45% về số ca mắc mới và gần 50% về số ca tử vong vào năm 2045).

Nếu hệ thống y tế không có sự chuẩn bị đồng bộ, toàn diện và quyết liệt ngay từ bây giờ, các bệnh viện chuyên khoa sẽ hoàn toàn bị vỡ trận.

Bác sĩ Võ Đức Hiếu nhấn mạnh: "Chiến lược then chốt, mang lại hiệu quả cao nhất và tiết kiệm chi phí nhất cho toàn xã hội chính là chuyển mạnh sang công tác khám tầm soát, sàng lọc phát hiện sớm ung thư ngay tại y tế cộng đồng.

Một ca ung thư vú hay ung thư cổ tử cung nếu được phát hiện ở giai đoạn tổn thương tiền ung thư hoặc giai đoạn 1 thì tỷ lệ chữa khỏi hoàn toàn lên tới 90-95% với chi phí can thiệp rất thấp.

Ngược lại, nếu để trễ sang giai đoạn di căn, chi phí điều trị tốn hàng trăm triệu đến hàng tỉ đồng nhưng cơ hội sống sót sau 5 năm là vô cùng mong manh".

Về phía địa phương, ông Nguyễn Tấn Lực (Sở Y tế Cà Mau) cho rằng tỷ lệ bệnh nhân ung thư được phát hiện tại tỉnh gia tăng thời gian qua cũng phản ánh một tín hiệu tích cực.

Đó là năng lực chẩn đoán của bệnh viện tỉnh đã có bước tiến lớn nhờ tiếp nhận đào tạo, chuyển giao kỹ thuật từ Bệnh viện Chợ Rẫy và Bệnh viện Ung bướu TP.HCM, so song đó là việc người dân đã có ý thức chủ động đi khám sức khỏe định kỳ nhiều hơn.

Song về lâu dài, việc kiểm soát chặt chẽ tình trạng kinh doanh và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phủ kín mạng lưới nước sạch nông thôn và đưa chương trình sàng lọc ung thư vào gói khám sức khỏe định kỳ của y tế cơ sở mới là chìa khóa gốc rễ để chặn đứng 'cơn bão' bệnh nan y tại miền Tây cũng như trên cả nước.

Tầm soát ung thư sớm: Đầu tư ít, cứu sống nhiều

Các nghiên cứu kinh tế y tế chỉ ra rằng: Chi phí cho một lần khám sàng lọc tầm soát ung thư định kỳ chỉ dao động từ vài trăm ngàn đến 1 - 2 triệu đồng.

Nếu phát hiện ở giai đoạn rất sớm (In situ hoặc giai đoạn I), tỷ lệ sống sót sau 5 năm của ung thư vú đạt trên 98%, ung thư cổ tử cung đạt 92%, ung thư đại trực tràng đạt 90% với chi phí phẫu thuật nội soi đơn giản.

Ngược lại, khi bệnh nhân vượt tuyến lên TP.HCM ở giai đoạn IV (đã di căn xa), chi phí điều trị có thể vượt mốc 500 triệu đồng nhưng tỷ lệ sống sau 5 năm giảm xuống dưới 15 - 20%. Đầu tư cho tầm soát sớm tại y tế cơ sở chính là sự đầu tư nhân văn và hiệu quả kinh tế nhất trong bào vệ sức khoẻ cho người dân.

Thống kê từ các bệnh viện chuyên khoa, tuyến cuối hàng đầu tại TP.HCM cho thấy một thực tế gây choáng: có tới 60%, thậm chí có lúc 70% bệnh nhân đến thăm khám và điều trị là người dân từ các tỉnh, thành, trong đó khu vực miền Tây - ĐBSCL luôn chiếm tỉ lệ cao nhất.

Mời bạn đọc xem tiếp bài 4: 'Để người miền Tây được khám và an tâm điều trị bệnh tại miền Tây' vào lúc 13h ngày 3-11. Xin chân thành cảm ơn!