"Nếu đảng Cộng hòa giành chiến thắng tại Hạ viện và Thượng viện Mỹ, nhờ sức mạnh to lớn và những thành công vượt trội của chúng tôi về kinh tế, tôi sẽ chi khoản tiền 5.000 USD cho mỗi công dân trưởng thành", Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 9/9 nói tại đại hội toàn quốc đảng Cộng hòa ở thành phố Dallas, bang Texas, gọi đây là "Cổ tức Trump".
Tuyên bố trên lập tức làm dậy sóng chính trường Mỹ, không chỉ vì giá trị số tiền mà còn vì những hệ lụy mà nó có thể kéo theo.
Tổng thống Donald Trump tại đại hội đảng Cộng hòa ở thành phố Dallas, bang Texas, ngày 9/9. Ảnh: AFP
Việc chính phủ tặng tiền cho người dân không phải là chưa từng có tiền lệ. Trong một đạo luật được lưỡng đảng thông qua, quốc hội Mỹ đã chấp thuận một đợt chi trả vào đầu năm 2020 nhằm giúp người dân vượt qua những gián đoạn kinh tế do đại dịch Covid-19.
Các nghị sĩ tiếp tục ủng hộ đợt chi trả thứ hai với mức 600 USD vào tháng 12/2020. Thời điểm đó, ông Trump và cả đảng Dân chủ muốn chi số tiền lên tới 2.000 USD nhưng không được thông qua.
Đảng Dân chủ sau đó đưa ra đề xuất hỗ trợ 1.400 USD vào chiến dịch tranh cử bổ sung tại Georgia, nhờ vậy giành quyền kiểm soát Thượng viện vào đầu năm 2021. Đến tháng 3 cùng năm, họ biến lời hứa này thành nội dung cốt lõi trong đạo luật khôi phục kinh tế. Nhiều chuyên gia nhận định chính khoản chi trả trên đã góp phần đẩy lạm phát sau đại dịch tăng vọt.
Phát tiền để lôi kéo cử tri là chiến thuật chính trị quen thuộc tại một số quốc gia đang phát triển hoặc do các chính quyền dân túy lãnh đạo. Những năm gần đây, chính phủ các nước như Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ hay Hungary từng tung ra nhiều ưu đãi, từ miễn giảm thuế, trợ cấp xăng dầu đến phát tiền mặt ngay trước kỳ bầu cử, nhằm tranh thủ ủng hộ từ người dân.
Song Tổng thống Trump đưa ra ý tưởng không phải dưới dạng một gói kích thích kinh tế, mà coi đó như phần thưởng dành cho công chúng trước những thành tựu của ông.
"Giống như một doanh nghiệp làm ăn phát đạt chia tiền cho cổ đông, Cổ tức Trump có được là nhờ Tổng thống Trump", Nhà Trắng khẳng định.
Những hệ lụy
Việc tặng 5.000 USD cho mỗi người Mỹ trưởng thành sẽ là một chương trình khổng lồ dưới bất kỳ góc độ nào. Tổng số tiền chi ra thậm chí còn lớn hơn cả ba đợt phát tiền mà chính phủ đã chi trả cho người dân trong đại dịch Covid-19 cộng lại.
Mỹ hiện có khoảng 270 triệu người từ 18 tuổi trở lên, phần lớn là công dân nước này. Việc tặng 5.000 USD cho mỗi công dân ước tính sẽ tốn hơn một nghìn tỷ USD. Năm ngoái, Mỹ thu khoảng 5,25 nghìn tỷ USD ngân sách, nghĩa là số tiền này chiếm tới 1/5 tổng thu cả năm của chính phủ.
Dù ông Trump không nêu chi tiết, một số người cho rằng chính phủ sẽ dùng nguồn thu từ đòn thuế quan mà Tổng thống áp lên các nước để chi trả cho kế hoạch. Tuy nhiên, số tiền phải chi vẫn vượt xa tiền thuế thu được.
Mỹ từng dự kiến thu khoảng 400 tỷ USD tiền thuế trong năm tài khóa 2026, trước khi Tòa án Tối cao tuyên bố nhiều khoản thuế quan của Tổng thống Trump là bất hợp pháp. Theo Tax Foundation, viện nghiên cứu chính sách độc lập có trụ sở tại Washington, đến năm sau, với các chính sách hiện hành, nguồn thu thuế quan sẽ chỉ còn khoảng 125 tỷ USD, thấp hơn rất nhiều so với chi phí cho đề xuất phát tiền 5.000 USD.
Mặt khác, nguồn thu từ thuế nhập khẩu cũng không được tách riêng hay cất sẵn một chỗ để chờ chi tiêu. Thực chất, khoản thu này chỉ đang bù vào phần ngân sách hụt đi do các chính sách giảm thuế của đảng Cộng hòa.
Người tham dự theo dõi Tổng thống Trump phát biểu tại đại hội đảng Cộng hòa ở Trung tâm American Airlines, Dallas, bang Texas, ngày 9/9. Ảnh: AFP
Ngay cả khi không có khủng hoảng hay tình trạng khẩn cấp, Mỹ hiện vẫn đối mặt mức thâm hụt ngân sách hàng năm cao bất thường. Bất kỳ chương trình chi tiêu phát sinh nào cũng buộc chính phủ phải vay nợ thêm, làm trầm trọng hơn gánh nặng nợ công vốn sắp chạm đỉnh lịch sử.
"Dư địa tài khóa cho một chương trình như vậy là vô cùng hạn hẹp", Donald Rissmiller, nhà kinh tế trưởng tại Baird Strategas, tổ chức nghiên cứu chiến lược đầu tư và tư vấn tài chính hàng đầu tại Mỹ, nhận xét.
Ngoài ra, việc phát một lúc số tiền lớn cho người dân có thể khiến lạm phát nhảy vọt và lãi suất bị đẩy lên cao. Một số người có thể gửi tiết kiệm hoặc đầu tư một phần khoản tiền. Nhưng nhiều người chắc chắn sẽ mang đi mua sắm. Đây là lý do trong các đợt suy thoái, những gói kích cầu giúp vực dậy nền kinh tế bằng cách bù đắp phần thu nhập bị mất của những người thất nghiệp.
Tuy nhiên, hiện nay, thị trường lao động Mỹ khá vững vàng với tỷ lệ thất nghiệp ở mức tương đối thấp, chỉ 4,1%. Khoản tiền hỗ trợ sẽ làm ví tiền dân Mỹ dày lên, nhưng xét trong ngắn hạn, chúng không giúp tăng thêm khả năng sản xuất hàng hóa hay dịch vụ của nền kinh tế.
"Mối lo ngại lớn nhất là hiệu ứng lấn át và hiện tượng nền kinh tế tăng trưởng quá nóng", Emi Nakamura, chuyên gia kinh tế tại Đại học California, Berkeley, nói. "Nền kinh tế lúc này khó tăng thêm sản lượng được nữa".
Cầu tăng mà cung không tăng sẽ đẩy giá cả lên cao, nhất là trong bối cảnh Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đang lo ngại về tình trạng lạm phát tăng nóng. Theo lý thuyết, giới chức Fed sẽ phải phản ứng bằng cách nâng lãi suất lên đủ mạnh để dập tắt áp lực lạm phát này. Đây là kịch bản nhiều khả năng sẽ khiến Tổng thống Trump bực bội, bởi ông luôn gay gắt phản đối mức lãi suất mà ông cho là đã quá cao hiện nay.
Người mua hàng tại một siêu thị ở Lenexa, Kansas, hồi tháng một. Ảnh: AFP
Đảng Dân chủ đã ngay lập tức phản đối kế hoạch Tổng thống Trump nêu ra. "5.000 USD miễn phí! Ông Trump cho rằng người dân Mỹ thực sự nhẹ dạ và sẽ tin vào những lời dối trá của ông ấy ư?", hạ nghị sĩ Dân chủ Lloyd Doggett nói. "Khi ngày càng nhiều người nhận ra các trò lừa gạt này, hãy chờ xem ông Trump sẽ còn trở nên tuyệt vọng đến mức nào".
Dù nhiều nghị sĩ Cộng hòa tại quốc hội luôn nghe theo Tổng thống, với thế đa số mong manh, những quyết định của họ ở cả lưỡng viện lại phụ thuộc vào một nhóm nhỏ các nhà lập pháp ôn hòa, những người quan tâm đến nguy cơ thâm hụt ngân sách phình to cùng các mối rủi ro khác hơn là sợ làm ông Trump phật lòng.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)