Luật Phát triển đô thị: Ranh giới tự quyết của TP.HCM đến đâu?

Để phân tích rõ hơn về "không gian tự quyết" của TP.HCM, cũng như đánh giá các cơ chế bảo đảm quyền lợi của người dân khi luật đi vào thực tiễn, Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Thái Thị Tuyết Dung - Trưởng Ban Pháp chế Đại học Quốc gia TP.HCM.

Ranh giới tự quyết mở rộng đáng kể

* Thưa PGS.TS Thái Thị Tuyết Dung, Luật Phát triển đô thị sẽ chuyển từ "gỡ vướng từng vụ" sang khung pháp lý tổng thể ra sao? Ranh giới tự quyết của TP.HCM tới đâu?

- TP.HCM là đô thị đặc biệt, có nhiều yếu tố đặc trưng của một siêu đô thị. Trước khi có Luật Phát triển đô thị, thành phố quản trị dựa trên các quy định chung và cơ chế thí điểm được Quốc hội trao như Nghị quyết 54, Nghị quyết 98. 

Nay thành phố được chủ động ban hành chính sách về tổ chức bộ máy, quy hoạch, phát triển đô thị, TOD, nhà ở và huy động nguồn lực.

• Dám làm vì lợi ích chung, cán bộ TP.HCM có ‘hàng rào’ bảo vệ từ Luật Phát triển đô thị

Ranh giới tự quyết mở rộng đáng kể theo nguyên tắc "phân quyền triệt để, toàn diện", cho phép điều chỉnh trình tự, thủ tục hành chính và ban hành biện pháp đặc thù khác với quy định của Trung ương.

Bộ máy chính quyền sẽ vận hành theo tinh thần "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm", không còn chờ hướng dẫn. Phạm vi tự quyết này bao trùm toàn diện từ tổ chức bộ máy, biên chế, thủ tục, quy hoạch hạ tầng, tài chính, đến quyền chủ động thí điểm những đổi mới mà pháp luật chưa quy định.

* Vậy phạm vi áp dụng của Luật Phát triển đô thị có gì mới so với cách tiếp cận chỉ dành cho đô thị đặc biệt trước đây?

- Luật đã thay đổi từ tên gọi đến phạm vi điều chỉnh, bao quát ba nhóm rành mạch. Nhóm thứ nhất (đô thị loại đặc biệt như TP.HCM, riêng Hà Nội áp dụng Luật Thủ đô) trực tiếp áp dụng trọn vẹn cơ chế vượt trội.

Nhóm thứ hai (các thành phố khác) được áp dụng "cơ chế mở", phân cấp cho Chính phủ quyết định cơ chế đặc thù tùy điều kiện từng nơi. 

Nhóm thứ ba (khu kinh tế đặc biệt) áp dụng cơ chế quản trị vượt trội, ưu đãi đầu tư, khu phi thuế quan, sở hữu bất động sản và kinh tế biển.

Việc này dứt điểm tình trạng "cắt khúc", Quốc hội không phải liên tục ban hành nghị quyết thí điểm riêng lẻ, tạo ra một thể chế dùng chung ổn định.

* Việc cho phép TP.HCM ban hành quy định khác văn bản Trung ương và thí điểm cơ chế mới liệu có phải là đột phá thể chế lớn nhất từ trước đến nay?

- Đây đúng là đột phá thể chế rất lớn khi mở rộng phân quyền thành cơ chế áp dụng chung. TP.HCM được ban hành quy định khác với Trung ương hoặc khi chưa có quy định, giúp rút ngắn thời gian đưa chính sách vào cuộc sống.

Cơ chế Sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) cũng cho phép thí điểm các mô hình chưa từng có như: kinh tế số, tài sản số, trí tuệ nhân tạo, thể thao - du lịch đêm, nông nghiệp giảm phát thải.

Đặc biệt, khi xung đột pháp luật, Luật Phát triển đô thị được ưu tiên áp dụng (trừ quốc phòng, an ninh). HĐND cũng được quyền chọn áp dụng quy định ban hành sau nếu ưu đãi hơn. Không gian tự quyết này sẽ loại bỏ triệt để tâm lý thụ động chờ đợi nghị định, thông tư.

Tuyệt đối tránh phát sinh thêm thủ tục hay quy trình trung gian

* Luật Phát triển đô thị thiết kế những "hàng rào" nào để vừa khuyến khích đổi mới, vừa kiểm soát trách nhiệm giải trình?

- Nguyên tắc cốt lõi là quyền lực mở rộng phải đi liền với kiểm soát chặt chẽ và cơ chế miễn trừ trách nhiệm. Luật dựng các "hàng rào" rõ ràng về phân quyền không phương hại quốc phòng, an ninh, vĩ mô và phải bảo đảm quyền con người.

Khi ban hành quy định khác Trung ương, tuyệt đối không dùng thủ tục rút gọn, bắt buộc phải đánh giá tác động, tham vấn và giải trình công khai.

Với chính sách thí điểm, thời gian tối đa là 5 năm phải tạm dừng ngay nếu tiêu cực vượt dự báo. Văn bản đặc thù phải báo cáo Trung ương trong 7 ngày, đánh giá hiệu quả sau một năm.

Đồng thời, luật miễn trách nhiệm pháp lý cho cán bộ làm vì lợi ích chung, gỡ bỏ tâm lý "né tránh, sợ sai". Để thực thi tốt, cần xác định rõ ai quyết, ai chịu trách nhiệm, minh bạch chính sách và cảnh báo rủi ro kịp thời.

* Với khối lượng lớn văn bản triển khai cần ban hành trước ngày 1-10, cần lưu ý gì để không tạo thêm gánh nặng thủ tục, thưa bà?

- Thành phố nên lưu ý quy định những nội dung thực sự cần thiết, tuyệt đối tránh phát sinh thêm thủ tục hay quy trình trung gian, đồng thời rà soát đồng bộ để phân định rõ cơ quan giải quyết, tránh cách hiểu không thống nhất.

Quan trọng nhất là phải có cơ chế chuyển tiếp dứt khoát không buộc người dân, doanh nghiệp nộp lại hồ sơ hay thực hiện lại thủ tục đã hoàn thành. Các hồ sơ tiếp nhận trước ngày 1-10-2026 nhưng chưa xong phải được tiếp tục xử lý theo quy định tại thời điểm tiếp nhận.

Luật mới không xóa kết quả cũ

Theo PGS.TS Tuyết Dung, quy định chuyển tiếp tại Điều 64 của luật này được thiết kế theo đúng nguyên tắc bảo đảm tính liên tục. Các chương trình, dự án, đề án, quy hoạch và cơ chế đã phê duyệt, đang làm trước ngày có hiệu lực thì tiếp tục theo quyết định đã ban hành.

Nếu nội dung nào phù hợp với luật mới thì có thể chuyển sang cơ chế, thẩm quyền mới mà không phải phê duyệt lại.

Đặc biệt, đối với các cơ chế, chính sách và dự án đang theo Nghị quyết 98, nguyên tắc chung là tiếp tục áp dụng Nghị quyết 98, trừ trường hợp UBND TP.HCM quyết định chuyển sang áp dụng luật mới để thuận lợi hơn. Các cơ chế thí điểm cũng có thể được điều chỉnh để phù hợp với luật.

Như vậy, tinh thần cốt lõi là không "làm lại từ đầu" mà kế thừa trọn vẹn kết quả pháp lý đã có, và chỉ chuyển sang cơ chế mới khi thực sự cần thiết hoặc mang lại lợi ích tốt hơn cho quá trình triển khai.

Luật Phát triển đô thị sẽ có hiệu lực từ 1-10, UBND TP.HCM xác định 25 nội dung quan trọng cần cụ thể hóa và giao các sở, ngành liên quan làm trong tháng 9.