Tôi đã có nhiều năm cầm lái trên các tuyến đường ở Việt Nam và châu Âu. Khác biệt rõ nhất khi lái xe trên một hệ thống cao tốc tốt, với tôi, không hẳn là có thể chạy nhanh đến đâu, mà là có thể dự đoán tương đối chính xác những chiếc xe xung quanh sẽ làm gì?
Xe muốn vượt phải xi-nhan rồi chuyển sang làn vượt. Vượt xong, khi đủ điều kiện an toàn, họ lại xi nhan trở về làn phù hợp. Xe nhập cao tốc tăng tốc để hòa vào dòng phương tiện. Xe chuẩn bị ra thì chủ động chuyển về làn phù hợp từ sớm và giảm tốc ở khu vực dành cho việc thoát dòng. Người lái giữ khoảng cách, báo hiệu trước khi thay đổi hướng di chuyển và hạn chế tối đa những hành động bất ngờ.
Những quy tắc ấy thoạt nhìn chỉ là những chi tiết kỹ thuật. Nhưng ở tốc độ 100 hay 120 km/h, thậm chí cao hơn trên những đoạn Autobahn ở Đức không giới hạn tốc độ, chúng tạo ra một giá trị rất lớn: khả năng dự đoán hành vi của nhau.
Trên đường phố thông thường, ở tốc độ thấp, một tình huống bất ngờ đôi khi còn cho người lái đủ thời gian và khoảng cách để xử lý. Trên cao tốc, cùng một sự bất ngờ có thể chỉ để lại vài giây phản ứng. Vì vậy, tốc độ càng cao, quyền tùy nghi trong hành vi của mỗi người càng phải nhường chỗ cho những quy tắc chung. Theo nghĩa đó, cao tốc không chỉ là một con đường cho phép xe chạy nhanh hơn. Nó là một hệ thống giao thông được tiêu chuẩn hóa ở mức cao hơn để con người có thể di chuyển nhanh mà vẫn kiểm soát được rủi ro.
>> Tôi căng thẳng lái xe 100 km/h để căn khoảng cách an toàn
Mục đích của cao tốc đương nhiên là rút ngắn thời gian di chuyển, tăng khả năng kết nối và giảm chi phí vận tải. Nhưng từ đó đến quan niệm rằng khai thác hiệu quả cao tốc đồng nghĩa với việc phải tối đa hóa tốc độ trong mọi tình huống vẫn còn một khoảng cách.
Giao thông là một trạng thái động. Xe liên tục lên và rời cao tốc, nhập và tách dòng, tăng tốc và giảm tốc. Xe tải, xe khách và xe con có khả năng tăng tốc khác nhau. Có xe đang vượt, có xe chuẩn bị nhập làn, có xe chuẩn bị ra khỏi đường. Mật độ phương tiện và khoảng cách giữa các xe cũng liên tục thay đổi.
Bởi vậy, một trạng thái tại một thời điểm chưa chắc đã phản ánh đầy đủ hành vi của người lái. Một xe đang ở làn vượt có thể đang thực hiện việc vượt. Một xe chưa trở về làn phải có thể đang chờ khoảng cách an toàn. Nhưng cũng có thể người lái đã bỏ qua nhiều cơ hội trở về làn phù hợp. Muốn đánh giá một hành vi, vì thế, cần nhìn vào diễn biến, chứ không chỉ nhìn vào trạng thái.
Người lái có nghĩa vụ tuân thủ quy tắc về làn đường, nhưng việc thực hiện nghĩa vụ ấy luôn phải đặt trong điều kiện an toàn thực tế. Điều đó tất nhiên không có nghĩa người lái được quyền bám làn vượt khi đã có đủ điều kiện an toàn để trở về làn phù hợp. Tôi từng gặp không ít tình huống mà tốc độ xe phía trước thấp hơn tốc độ tôi muốn đi, nhưng điều kiện lúc ấy không thuận lợi để vượt. Có thể khoảng trống chưa đủ, dòng xe ở làn bên cạnh đang dày, hoặc nếu vượt thì sau đó khó trở lại làn một cách an toàn. Khi ấy, lựa chọn của tôi rất đơn giản: đi sau.
Tôi giảm tốc độ, giữ khoảng cách, tiếp tục quan sát và kiên nhẫn chờ đợi. Khi xuất hiện cơ hội đủ an toàn thì mới vượt. Nếu cơ hội ấy chưa xuất hiện, tôi tiếp tục đi sau. Nếu cơ hội đến thì báo hiệu bằng xi-nhan và vượt một cách quyết đoán. Đến nơi muộn hơn vài phút đối với tôi không phải vấn đề lớn, miễn là an toàn và không vi phạm để bị phạt.
Điều đó không phủ nhận chức năng giúp di chuyển nhanh của cao tốc. Ngược lại, chính việc chấp nhận không tối đa hóa tốc độ của từng cá nhân trong từng thời điểm mới giúp cả hệ thống duy trì tốc độ cao một cách an toàn.
Có một nghịch lý thú vị: muốn được đi nhanh hơn, mỗi người lại phải chấp nhận ít tùy tiện hơn. Một xe chuyển làn đột ngột, không báo hiệu có thể khiến nhiều xe phía sau bất ngờ. Một xe bám làn vượt ở tốc độ thấp có thể cản trở cả dòng phương tiện. Một người không giữ khoảng cách khiến phản ứng dây chuyền trở nên nguy hiểm. Một chiếc xe nhập cao tốc với tốc độ quá khác biệt cũng buộc những người khác phải điều chỉnh.
Mỗi hành vi riêng lẻ có thể chỉ kéo dài vài giây. Nhưng khi hàng nghìn phương tiện cùng di chuyển với tốc độ cao, khả năng vận hành của cả hệ thống phụ thuộc vào việc mỗi người có hành xử đủ nhất quán để những người khác dự đoán được hay không.
Kinh nghiệm lái xe ở châu Âu khiến tôi nhận ra rằng cảm giác dễ chịu trên cao tốc cũng không nhất thiết đến từ việc đường có thật nhiều làn. Không ít tuyến tôi từng đi chỉ có hai hoặc ba làn mỗi chiều, mật độ xe có lúc rất cao, nhưng việc lái xe vẫn tương đối nhẹ nhàng bởi hành vi của dòng phương tiện khá dễ dự đoán.
Điều này thể hiện rõ hơn khi xảy ra ùn tắc hoặc sự cố. Các xe giảm tốc, nối thành những hàng tương đối ngay ngắn thay vì tìm mọi khoảng trống để chen lên phía trước. Ở nhiều nơi, khi dòng xe ùn lại, các phương tiện còn chủ động dịch sang hai phía để hình thành hành lang cứu hộ, dành khoảng trống cho xe cảnh sát, cứu thương, cứu hỏa và lực lượng chức năng tiếp cận hiện trường.
Một khoảng trống như vậy không tự nhiên xuất hiện. Nó chỉ có thể hình thành khi rất nhiều người, dù không hề quen biết hay trao đổi với nhau, cùng hiểu một quy tắc và cùng thực hiện nó. Chính trải nghiệm ấy khiến tôi cho rằng chất lượng của một hệ thống cao tốc không thể chỉ đo bằng số làn hay tốc độ tối đa. Hạ tầng quyết định một phần năng lực của con đường; kỷ luật còn quyết định những phương tiện trên đó có thể phối hợp với nhau tốt đến đâu.
>> Nguyên tắc 4 giây giúp tôi tránh dính lỗi khoảng cách an toàn trên cao tốc
Vì vậy, điều cần tiêu chuẩn hóa trên cao tốc không chỉ là tốc độ tối đa hay tối thiểu. Cần một hệ thống quy tắc đủ rõ về sử dụng làn đường, vượt xe, nhập và tách dòng, khoảng cách, tín hiệu và cách xử lý những tình huống bất thường. Cách tổ chức giao thông trên những tuyến đường có chức năng tương tự cũng cần nhất quán ở mức cao nhất có thể.
Khi quy tắc rõ ràng và phần lớn mọi người cùng tuân thủ, sự bất định giảm xuống. Người lái có thêm cơ sở để dự đoán chiếc xe trước mặt sẽ không bất ngờ đổi làn, chiếc xe đang nhập dòng sẽ điều chỉnh tốc độ để hòa vào dòng phương tiện, hay chiếc xe vừa vượt sẽ trở về làn phù hợp khi có điều kiện an toàn. Kỷ luật làm tăng khả năng dự đoán. Khả năng dự đoán làm giảm bất ngờ. Giảm bất ngờ tạo điều kiện để cả dòng xe duy trì tốc độ cao hơn mà vẫn an toàn.
Không ai biết người đang lái chiếc xe bên cạnh mình là ai, tâm trạng thế nào, tay lái già hay non, đang vội vã hay thong thả, nóng nảy hay điềm tĩnh? Chúng ta cũng không thể thương lượng với nhau trước mỗi lần vượt, nhập làn hay chuyển làn. Vì không thể dựa vào sự hiểu biết lẫn nhau, chúng ta phải dựa vào quy tắc chung.
Khi mỗi người hành xử theo cùng một bộ quy tắc, hàng nghìn người hoàn toàn xa lạ vẫn có thể phối hợp với nhau ở tốc độ rất cao. Đó là lý do người lái xe trên cao tốc cần một mức độ kỷ luật cao hơn, chứ không chỉ cần kỹ năng điều khiển xe tốt hơn. Một tài xế giỏi không phải người luôn tìm cách đi nhanh nhất có thể. Có lúc kỹ năng thể hiện ở việc nhận ra cơ hội và vượt một cách quyết đoán. Nhưng cũng có lúc nó nằm ở khả năng nhận ra rằng chưa nên vượt, chấp nhận đi sau và kiên nhẫn chờ thêm một cơ hội an toàn.
Cao tốc sinh ra để chúng ta đi nhanh hơn. Nhưng để hàng nghìn người có thể cùng đi nhanh, điều quan trọng không phải là từng người tìm cách tối đa hóa tốc độ của riêng mình. Điều quan trọng hơn là mọi người cùng hành xử đủ kỷ luật để người khác có thể dự đoán mình sẽ làm gì? Đó mới là một trong những nền tảng quan trọng nhất tạo nên tốc độ của cao tốc: không phải tự do đi nhanh bằng mọi giá.
Sirkunkun
- Gần 600 tỷ đồng phí quản lý tài khoản VETC, ePass mỗi năm đi về đâu?
- Nỗi lo lái xe 120 km/h dính lỗi bám làn trái
- Tôi sẵn sàng nhường đường dù đi tốc độ tối đa ở làn trái cao tốc
- Tranh cãi xe chạy như 'chim mồi' trên cao tốc Hà Nội - Lào Cai
- Bạn chọn đi cao tốc thiếu làn khẩn cấp hay quốc lộ?
- 10 năm lái xe vẫn chịu thua nạn 'rùa bò' cao tốc
- Gần 600 tỷ đồng phí quản lý tài khoản VETC, ePass mỗi năm đi về đâu?
- Nỗi lo lái xe 120 km/h dính lỗi bám làn trái
- Tôi sẵn sàng nhường đường dù đi tốc độ tối đa ở làn trái cao tốc
- Tranh cãi xe chạy như 'chim mồi' trên cao tốc Hà Nội - Lào Cai
- Bạn chọn đi cao tốc thiếu làn khẩn cấp hay quốc lộ?
- 10 năm lái xe vẫn chịu thua nạn 'rùa bò' cao tốc