Sáng 21/10, bà Nguyễn Thị Mai Hương, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), cho biết quá trình khai quật trầm tích hai thuyền cổ Hà Mãn, phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh, đã ghi nhận hơn 5.000 mảnh hạt, quả chưa xác định được cùng ít nhất 20 nhóm phân loại thực vật. Sưu tập này cung cấp thêm dữ liệu về hệ thực vật, nguồn thực phẩm và khả năng trao đổi hàng hóa đường thủy trong quá khứ.
Hai thuyền cổ được phát hiện cuối năm 2024 trong quá trình cải tạo ao nuôi cá tại khu phố Công Hà. Cuộc khai quật khẩn cấp được triển khai vào tháng 3/2025, phát lộ hai thân thuyền gỗ dài hơn 16 m, rộng khoảng 2 m, có kết cấu phức tạp, liên kết bằng mộng và chốt gỗ, không sử dụng đinh kim loại.
Các loại hạt được phát hiện. Ảnh: TS Nguyễn Thị Mai Hương
Ban đầu, dựa trên kỹ thuật đóng thuyền và đối chiếu tư liệu lịch sử, một số chuyên gia nghiêng về nhận định di tích có niên đại thời Lý - Trần, khoảng thế kỷ XI-XIV. Tuy nhiên, đến tháng 11/2025, PGS.TS Nguyễn Quang Miên, Viện Khảo cổ học, công bố kết quả phân tích carbon phóng xạ C14 trên mẫu gỗ do phòng thí nghiệm trong nước thực hiện, cho thấy thuyền có niên đại khoảng thế kỷ II, gần 2.000 năm trước, thuộc giai đoạn Đông Sơn muộn.
Trong nghiên cứu thực vật, nhóm khảo cổ thu thập hạt, quả, mảnh vỏ quả, cuống quả và các bộ phận khác từ trầm tích bên trong, xung quanh hai thuyền. Mẫu được xử lý bằng phương pháp sàng nước với mắt sàng 2-4 mm, sau đó phân loại và định danh sơ bộ dựa trên hình thái so sánh.
Kết quả cho thấy mơ, mận có số lượng lớn nhất với 171 mẫu, tiếp đến là sấu với 129 mẫu, xoan 53 mẫu, họ đậu 43 mẫu, trám 31 mẫu và táo 30 mẫu. Những nhóm khác gồm gai cây gạo, bầu bí, cuống quả dẻ, sơ ri, sử quân tử, gấc, dứa dại và xoài. Ngoài các mẫu đã định danh hoặc bán định danh, nhóm nghiên cứu ghi nhận 5.084 mảnh hạt, quả chưa xác định được.
Số lượng và thành phần thực vật phân bố không đồng đều giữa hai thuyền. Ở thuyền thứ nhất, mật độ mẫu tăng từ mũi về phía lái, tập trung nhiều tại các khoang cuối. Thuyền thứ hai phong phú hơn về số nhóm thực vật và số lượng mẫu; riêng khoang cuối có 1.742 mảnh hạt, quả cùng 255 mảnh gỗ chưa xác định. Một số nhóm như gấc, dứa dại, sử quân tử và các mẫu thuộc họ dâu tằm chỉ được ghi nhận ở thuyền thứ hai.
Đôi thuyền cổ được phát hiện ở Bắc Ninh. Ảnh: TS Phạm Văn Triệu
TS Hương cho biết thực vật được bảo lưu theo hai cơ chế chính là hóa than và ngập nước trong điều kiện thiếu oxy. Lớp trầm tích sét, bùn bao phủ giúp hạn chế phân hủy, giữ được hình thái của một số mẫu khá nguyên vẹn, như quả sấu còn cuống hoặc quả sử quân tử còn hình dạng ba cánh đặc trưng.
Tổ hợp thực vật phản ánh sự hiện diện của nhiều nhóm cây gắn với rừng thứ sinh, vườn cây ven sông và hoạt động nông nghiệp. Các loại như dẻ, trám có thể gợi liên hệ với vùng núi, trung du; trong khi gấc và dứa dại là những thành phần của hệ thực vật nhiệt đới ẩm.
Để đánh giá liệu các mẫu vật là hàng hóa vận chuyển hay tàn tích tự nhiên, nhóm nghiên cứu xem xét mật độ, mức độ tập trung, đặc điểm sinh thái, dấu vết đóng gói như nan đan và chốt ván, cùng khả năng liên hệ giữa nguồn gốc thực vật với vị trí phát hiện thuyền.
Trám, cuống quả dẻ, sử quân tử, gấc và một số loài thuộc họ cam, chanh được xếp vào nhóm có khả năng là hàng hóa vận chuyển. Gai cây gạo, dây leo, nhóm dâu tằm và phần lớn mảnh gỗ chưa xác định có thể liên quan đến quá trình lắng đọng tự nhiên. Trong khi đó, sấu, mơ, mận, xoan, táo, bầu bí và đậu có thể là hàng hóa, thức ăn của thủy thủ đoàn hoặc tàn tích tự nhiên.
"Sự đa dạng của sưu tập thực vật mở ra hướng tìm hiểu về hoạt động vận chuyển nông sản, lâm sản và khả năng kết nối giữa các vùng sinh thái ở Bắc Bộ. Tuy nhiên, thành phần thực vật hiện chưa đủ để xác định chắc chắn nguồn gốc địa lý, mục đích sử dụng hay hành trình của hai thuyền", TS Hương nói.
Các nhà khoa học đề xuất tiếp tục định danh những mẫu chưa rõ loài, xác định tuổi tuyệt đối trực tiếp bằng phương pháp AMS trên các mẫu hạt, quả phù hợp, phân tích đồng vị bền và bào tử phấn hoa, đồng thời so sánh với các sưu tập thực vật khảo cổ cùng thời kỳ.
Việc định tuổi trực tiếp các mẫu thực vật sẽ giúp làm rõ mối liên hệ giữa chúng với thời điểm đóng hoặc sử dụng thuyền, qua đó bổ sung căn cứ đánh giá vai trò của di tích trong đời sống kinh tế và giao thương đường thủy thời cổ.
Gia Chính