Mê hồn trận homeschooling: Hợp đồng trói phụ huynh, cơ sở 'chui' gắn mác quốc tế

Tìm hiểu thực tế tại một số cơ sở tổ chức homeschooling tự phát ở TP.HCM, phóng viên Tuổi Trẻ ghi nhận những hợp đồng mang danh dịch vụ tư vấn, hỗ trợ học tập nhưng có điều khoản đẩy rủi ro về phía người học; cùng những cách đánh tráo khái niệm để che đậy hoạt động không phép.

Hợp đồng 150 triệu đồng, nghỉ học có thể mất hàng chục triệu

Trong buổi tư vấn đầu tiên tại Học viện S.D (hoạt động tại một chung cư ở phường Tân Mỹ, TP.HCM) bà J.Ng. cho biết phụ huynh có con theo học homeschooling cần đóng hai khoản phí chính.

Khoản thứ nhất là học phí chương trình trực tuyến của Nisai Global School, một trường học tại Anh, gồm ba môn toán, tiếng Anh và khoa học, thông qua pháp nhân đại diện là Công ty TNHH Nisai Việt Nam.

"Tùy trình độ của con, đăng ký ba môn hay bốn môn. Nếu ba môn, học phí online khoảng 70-80 triệu đồng; nếu bốn môn, tức thêm kỹ năng máy tính, lập trình… học phí gần 100 triệu đồng. Còn mức phí cho học viện là tiền chăm sóc, tiền hỗ trợ tiếng Anh tăng cường để chuẩn hóa các kỹ năng…, tùy trình độ học sinh, dao động 150-180 triệu đồng/năm", bà J.Ng. tư vấn.

Ngoài các khoản trên, học sinh còn có thể phát sinh chi phí ngoại khóa tại nhà máy, doanh nghiệp hoặc các tỉnh, thành, tùy địa điểm tổ chức.

Đầu tháng 10, khi phóng viên quay lại học viện để tìm hiểu lịch kiểm tra và chốt học phí, giám đốc học viện - ông P.T.T.T (thầy Tony P.) - có mặt và cung cấp hợp đồng mang tên "Hợp đồng cung cấp dịch vụ hỗ trợ học tập chương trình phổ thông Anh quốc học tại S.D".

Đáng chú ý, hợp đồng ghi địa chỉ tại tòa nhà Saigon Paragon, phường Tân Mỹ, khác với địa chỉ thực tế nơi học sinh được tổ chức học tập là một chung cư khác ở cùng phường.

Theo hợp đồng, phụ huynh phải đóng 150 triệu đồng trong vòng ba ngày. Khoản tiền này được xác định là chi phí hỗ trợ học tập, không gian ngồi học và tiền cọc, chưa bao gồm học phí chính của chương trình phổ thông quốc tế cũng như lệ phí thi các chứng chỉ IGCSE, A-Level, IELTS.

Trong tổng số tiền trên có 15 triệu đồng tiền cọc cho chương trình ngoại khóa. Khoản này được tính vào hợp đồng ngay cả khi phụ huynh chưa có nhu cầu tham gia; nếu chấm dứt hợp đồng trước thời hạn, khoản cọc có thể không được hoàn lại theo điều khoản đã ghi.

Điều đáng nói, trong 150 triệu đồng đã tính 15 triệu đồng cọc cho chương trình ngoại khóa "bán bia kèm lạc" dù phụ huynh không có nhu cầu; nếu hợp đồng chấm dứt trước thời hạn, khoản cọc này mất trắng.

Không chỉ vậy, chính sách hoàn phí quy định trường hợp nghỉ học ngay trong tuần đầu tiên, phụ huynh có thể mất 40% giá trị hợp đồng, tương đương 54 triệu đồng, chưa kể tiền cọc.

Điều khoản này không phân biệt nguyên nhân chấm dứt hợp đồng từ phía phụ huynh hay cơ sở cung cấp dịch vụ. Trong khi đó, hợp đồng không quy định mức phạt tài chính tương ứng đối với cơ sở nếu không thực hiện đúng cam kết.

Về chất lượng dịch vụ, học viện đưa ra các cam kết như "đảm bảo chất lượng", "quản trị tiến độ" nhưng không nêu tiêu chí định lượng cụ thể hoặc mức bồi hoàn trong trường hợp dịch vụ không đạt yêu cầu.

Như vậy, với khoản tiền 150 triệu đồng, nội dung hợp đồng chủ yếu xác định trách nhiệm của học viện ở phạm vi hỗ trợ học tập và cung cấp không gian học, trong khi học phí chương trình trực tuyến và lệ phí thi vẫn do phụ huynh chi trả riêng.

Khi phóng viên đề nghị cung cấp giấy phép hoạt động của học viện trước khi ký hợp đồng, ông P.T.T.T cho biết đơn vị có giấy đăng ký kinh doanh và giấy phép tư vấn du học, nhưng không có giấy phép hoạt động giáo dục do Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM cấp.

Trước lo ngại học sinh có thể gặp khó khăn về bằng cấp sau thời gian học trực tuyến hoặc không đạt các kỳ thi chứng chỉ quốc tế, trong khi học viện chủ yếu cung cấp chỗ ngồi học và hỗ trợ kỹ thuật, ông P.T.T.T trấn an: "Không có chuyện đó".

Mượn danh Cambridge, quảng cáo chương trình Mỹ

Nếu Học viện S.D chào mức phí lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm, Trung tâm bồi dưỡng và luyện thi Cambridge (đường Lê Quốc Trinh, phường Phú Thọ Hòa, TP.HCM) lại thu hút phụ huynh bằng mức học phí hơn 8 triệu đồng/tháng và hình thức đóng phí từng tháng.

Bà S.Ng., chủ trung tâm, cho biết học sinh homeschooling tại đây được học ba môn chính theo chương trình Cambridge gồm toán, khoa học và tiếng Anh, đồng thời học trực tuyến qua nền tảng Acellus.

"Bên em sẽ dạy ba môn chính của Cambridge là toán, khoa học, tiếng Anh. Còn Acellus học cho vui để lấy bằng, luyện thêm tiếng Tây Ban Nha, có bằng sẽ dễ dàng vào các trường ở Mỹ. 

Học phí bên em rẻ nhất Sài Gòn, chỉ có 8,2 triệu đồng/tháng. Tích hợp hai chương trình Cambridge phải 30 triệu đồng/tháng. Học sinh homeschooling ăn ngủ tại đây, sáng Acellus, chiều Cambridge, không cần đi đâu, cam kết ba môn sẽ giỏi", bà S.Ng. giới thiệu.

• 

  Homeschooling: Vì sao vẫn tranh cãi dai dẳng trên toàn cầu?ĐỌC NGAY

Khi phóng viên bày tỏ lo ngại về tính pháp lý của mô hình homeschooling, bà S.Ng. khẳng định trung tâm có thể vận hành theo cách không vi phạm quy định.

"Em biết cách vận hành pháp lý tại Việt Nam. Họ quảng cáo là trung tâm tiếng Anh nhưng đầu tư như trường quốc tế, chào cờ Mỹ như trường Mỹ, đó là lý do để siết homeschooling. 

Còn chương trình trung tâm là Cambridge được cấp phép tại Việt Nam. Về mặt pháp lý không lo, bên em công an kiểm tra vẫn trình bày bình thường. Acellus học thêm qua tài khoản phụ huynh đăng ký, bên em hỗ trợ như gia sư, không tổ chức giảng dạy chương trình Mỹ", bà S.Ng. nói.

Tuy nhiên, khi giới thiệu với phụ huynh, chủ trung tâm lại cho biết cơ sở xây dựng kế hoạch học tập theo khung Cambridge, quy định thời lượng cho từng kỹ năng và yêu cầu giáo viên bám sát tài liệu hướng dẫn giảng dạy.

"Bên em thiết kế chương trình theo chuẩn trường quốc tế với số giờ dạy cho từng kỹ năng bám sát khung yêu cầu. Giáo án có thể linh động theo từng giáo viên nhưng vẫn phải follow Teacher's Resource của Cambridge. Đây là quy trình bắt buộc để có một tiết học chất lượng", bà S.Ng. giới thiệu.

Nhìn vào bảng phân phối chương trình dày đặc các thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành, không ít phụ huynh đã lầm tưởng con mình đang được học tại một phân hiệu quốc tế chính thống.

Đối chiếu thực tế, trung tâm luyện chứng chỉ không có thẩm quyền thiết kế hay vận hành một phân phối chương trình bám sát khung phổ thông. Ngoài ra, tài liệu của trung tâm này bất kỳ ai cũng có thể ra nhà sách hoặc lên mạng internet để tải về các bộ sách của Cambridge. Điều này khác với tư cách pháp nhân được phép tổ chức giảng dạy chương trình đó.

Theo quy định hiện hành, để một cơ sở được công nhận là trường quốc tế Cambridge, đơn vị đó phải được Hội đồng Khảo thí quốc tế Cambridge thẩm định khắt khe về diện tích, bằng cấp giáo viên, phòng thí nghiệm và được cấp mã số trường độc quyền.

Lớp homeschooling thu gần 7 triệu đồng/tháng, "học ở Việt Nam lấy bằng tú tài Mỹ"

Không chỉ xuất hiện tại các khu vực trung tâm, mô hình homeschooling tự phát còn được quảng bá ở vùng ven TP.HCM.

Tại phường Trung Mỹ Tây, TP.HCM, một căn nhà nằm sâu trong hẻm treo biển gắn chữ "Homeschool", quảng cáo "giúp học sinh sở hữu bằng tú tài Mỹ ngay tại Việt Nam".

Ngày 8-10, phóng viên ghi nhận không gian học tập tại đây khá chật hẹp, với khoảng chục trẻ ở nhiều độ tuổi, nhỏ nhất mới 4 tuổi. Phòng học có hai chiếc tivi, một số bộ bàn ghế gỗ nhỏ, sách vở được xếp đặt lộn xộn.

Cơ sở có ba giáo viên, trong đó một người quốc tịch Philippines, phụ trách học sinh ở nhiều độ tuổi. Khu vực nấu ăn phục vụ học sinh bán trú được bố trí tại gian bếp sinh hoạt của gia đình ở phía cuối nhà.

Chị N.T.N., chủ cơ sở, giới thiệu: "Ở đây có gần chục em, trong đó có khoảng 6 em đã bỏ hoàn toàn trường công để đến đây homeschooling 100% bán trú, ăn ngủ tại chỗ. Học phí gần 7 triệu đồng/tháng, đã bao gồm bộ sách Abeka G3 (lớp 3) là 1,3 triệu đồng và phí cơ sở vật chất 2 triệu đồng".

Chị N.T.N. đánh giá quyết định homeschooling của "phụ huynh" là "rất bản lĩnh" và chọn học ở đây là "đúng bài". Đem ra bộ sách chương trình Abeka G3 (lớp 3) gồm 27 cuốn, chị khoe: "Sách này cô đặt mua ở Hà Nội. Hôm nay mẹ đến cũng may có sẵn bộ sách chứ bình thường phải đợi có sách, in tạm mấy tờ cho học sinh làm. Học hết đống này đảm bảo giỏi".

Ngoài việc cam kết đầu ra, chị N. cũng trấn an phụ huynh "ở đây ai cũng biết tôi dạy, không có kiểm tra vì mình dạy chứ có làm gì đâu" và khẳng định có đăng ký kinh doanh.

Homeschooling trên thế giới: Nước khuyến khích, nơi kiểm soát nghiêm

Hiện chưa có định nghĩa thống nhất trên thế giới về homeschooling (giáo dục tại nhà). Tuy nhiên, báo cáo Homeschooling through a human rights lens do UNESCO công bố năm 2025 đưa ra cách hiểu: đây là hình thức giáo dục trong đó cha mẹ, người giám hộ hoặc người chăm sóc trực tiếp hướng dẫn trẻ trong độ tuổi phổ cập giáo dục, phần lớn thời gian tại nhà, thay thế việc học toàn thời gian ở trường truyền thống trong một khoảng thời gian nhất định.

Khung pháp lý dành cho homeschooling khác nhau đáng kể giữa các quốc gia, phản ánh quan điểm và cách tiếp cận riêng của mỗi chính phủ đối với quyền giáo dục, trách nhiệm của gia đình và vai trò của nhà trường.

Mỹ là một trong những quốc gia có phong trào homeschooling phát triển mạnh. Hình thức này được pháp luật cho phép tại cả 50 bang, nhưng quy định cụ thể khác nhau tùy địa phương.

Phụ huynh có thể lựa chọn chương trình học và phương pháp giảng dạy phù hợp với con, từ giáo trình tự xây dựng đến các chương trình giáo dục của Mỹ và quốc tế. Tuy nhiên, yêu cầu về đăng ký, đánh giá kết quả học tập và báo cáo với cơ quan quản lý không giống nhau giữa các bang.

Tại Anh, cha mẹ không nhất thiết phải dạy con theo chương trình giáo dục quốc gia, nhưng có trách nhiệm bảo đảm trẻ được giáo dục phù hợp với độ tuổi, năng lực và nhu cầu.

Homeschooling được pháp luật công nhận. Phụ huynh có thể chủ động lựa chọn nội dung và cách thức giáo dục, song vẫn phải đáp ứng các yêu cầu pháp lý về việc bảo đảm con được giáo dục đầy đủ.

Trái với Mỹ và Anh, Đức áp dụng chế độ giáo dục bắt buộc tại trường học. Trẻ em nhìn chung phải theo học tại trường công lập hoặc tư thục được công nhận, thay vì được cha mẹ tự do lựa chọn hình thức học hoàn toàn tại nhà.

Việc tự ý không cho con đến trường có thể dẫn đến các biện pháp xử lý theo quy định pháp luật. Một số ngoại lệ có thể được xem xét trong những hoàn cảnh đặc biệt, chẳng hạn khi trẻ gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Tại Pháp, homeschooling không bị cấm hoàn toàn nhưng chịu sự kiểm soát chặt chẽ. Từ năm 2022, việc giáo dục trẻ tại nhà phải được chính quyền cho phép và chỉ được chấp thuận trong những trường hợp luật định, như tình trạng sức khỏe, khuyết tật hoặc một số hoàn cảnh đặc biệt khác.

Chính quyền có thể kiểm tra việc thực hiện chương trình giáo dục và đánh giá tiến độ học tập của trẻ nhằm bảo đảm các em được tiếp cận nền giáo dục phù hợp.

Tại Trung Quốc, homeschooling chưa được thiết lập thành một hình thức giáo dục phổ thông chính thức trong hệ thống pháp luật. Trong khi đó, một số gia đình vẫn lựa chọn cho con học tại nhà, sử dụng giáo trình quốc tế hoặc các chương trình học trực tuyến.

Tuy nhiên, việc các gia đình tự tổ chức giáo dục tại nhà không đồng nghĩa hình thức này được pháp luật công nhận như một phương án thay thế trường học.

Tại Philippines, Bộ Giáo dục đã triển khai homeschooling từ năm 1997 như một phương thức giáo dục thay thế. Chương trình có thể được cung cấp thông qua các trường công lập hoặc tư thục, đáp ứng nhu cầu của những học sinh gặp khó khăn khi đến trường do sức khỏe hoặc hoàn cảnh gia đình.

Cách tiếp cận này cho phép trẻ học tại nhà nhưng vẫn gắn với một cơ sở giáo dục, thay vì hoàn toàn tách khỏi hệ thống trường học.

Đài Loan có cách tiếp cận tương đối cởi mở với homeschooling, đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ người học. Học sinh có thể được tạo điều kiện tham gia các kỳ thi, tích lũy kết quả học tập và đáp ứng yêu cầu để nhận văn bằng tương ứng.

Nhìn chung, kinh nghiệm quốc tế cho thấy homeschooling không được quản lý theo một mô hình duy nhất. Trong khi một số nơi trao quyền chủ động lớn cho phụ huynh, các quốc gia khác đặt ra điều kiện cấp phép, kiểm tra hoặc yêu cầu trẻ phải theo học tại trường. Điểm khác biệt nằm ở cách mỗi hệ thống cân bằng quyền lựa chọn giáo dục của gia đình với trách nhiệm bảo đảm quyền học tập của trẻ em.

Bỏ trường công, chi hàng trăm triệu đồng mỗi năm với giấc mơ con trở thành "công dân toàn cầu", nhiều phụ huynh không ngờ mình đang đặt tương lai của con vào một canh bạc đầy rủi ro. Từ trung tâm homeschooling đóng cửa bất ngờ, trẻ mất nền tảng kiến thức đến nguy cơ không thể quay lại trường công, những câu chuyện đau lòng gióng lên hồi chuông cảnh báo. Homeschooling có thực sự là lối đi giáo dục tiến bộ, hay đang bị biến tướng thành chiếc bẫy đắt đỏ? Đâu là lựa chọn an toàn, hợp pháp cho tương lai con trẻ?

Đón đọc kỳ tới: Đánh cược tương lai con vào homeschooling: Tiền mất, học bạ trống trơn…

Từ Mỹ đến Đức, cách các nước nhìn về homeschooling rất khác nhau, xoay quanh một câu hỏi: quyền lựa chọn của cha mẹ hay quyền được hòa nhập của trẻ?