Về xã Cồn Tiên, nhiều người tìm đến hệ thống giếng cổ Gio An để khám phá công trình dẫn thủy độc đáo có từ thời Champa. Nhưng với người dân địa phương, những dòng nước trong mát chảy quanh năm từ các giếng cổ còn gắn liền với một đặc sản nổi tiếng: rau liệt (còn gọi là xà lách xoong, rau cải xoong).
Giếng cổ (góc phải) và vườn rau liệt ở Gio An
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Theo ông Lê Phước Hiếu, Phó trưởng phòng Kinh tế UBND xã Cồn Tiên, hệ thống giếng cổ Gio An có niên đại hơn 2.000 năm, gồm 14 giếng được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Địa phương đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ bổ sung 4 giếng và hướng đến mục tiêu đề nghị công nhận di tích quốc gia đặc biệt.
Giếng Bà nằm ở khu vực Hảo Sơn (xã Cồn Tiên) hiện nay
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Giếng Bà trước đây chỉ dành cho phụ nữ có gia đình xuống tắm rửa
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Giếng Ông nằm không xa giếng Bà
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Giếng Ông trước đây là nơi dành cho đàn ông có gia đình tắm rửa
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Giếng Trạng nằm ở một vị trí khá đẹp
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Điểm độc đáo của hệ thống này là cách xếp đá và dẫn nước từ các mạch ngầm trong những triền đồi đất đỏ bazan. Nguồn nước được sử dụng cho nhiều mục đích, từ sinh hoạt của người dân đến tưới rau liệt, nuôi sen và phục vụ sản xuất nông nghiệp. Tại đây, các khu vực lấy nước được phân chia theo công năng, trong đó có nơi dành riêng để lấy nước uống, tắm rửa.
Chính dòng nước trong mát ấy tạo nên môi trường sinh trưởng đặc biệt của rau liệt. Loại rau này chỉ phát triển tốt ở nguồn nước đầu nguồn, nơi nước sạch và lưu thông thường xuyên. Người trồng không cần sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.
Người dân sử dụng nguồn nước từ giếng cổ để sinh hoạt hằng ngày
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Hệ thống máng đá dẫn nước ở giếng cổ
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Những vườn rau liệt nằm sát khu vực giếng cổ
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Cầm bó rau vừa thu hoạch, một người dân trồng rau liệt ở Gio An cho biết hiện rau được bán khoảng 12.000 đồng/bó. Mỗi lứa thu hoạch cách nhau 15 - 20 ngày; vào thời điểm cao điểm, mỗi hộ có thể thu được hàng chục bó rau. Mùa rau thường bắt đầu từ tháng 9 âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng giêng năm sau.
"Rau thời điểm này ăn ngọt, ngon lắm! Có thể ăn sống, luộc, chấm hoặc trộn với thịt bò, tỏi, chanh đều ngon", một người dân chia sẻ.
Đang vào mùa rau liệt ngon nhất ở Gio An
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Người dân thu hoạch rau liệt
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Không chỉ là món ăn quen thuộc, rau liệt còn trở thành nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ dân. Theo ông Hiếu, vùng trồng rau liệt tại địa phương có diện tích khoảng 8 - 12 ha, tùy điều kiện thời tiết. Nếu với diện tích khoảng 10 ha, tổng giá trị thu hoạch có thể đạt khoảng 5 tỉ đồng mỗi năm.
Rau liệt có tính mùa vụ, phát triển tốt trong điều kiện thời tiết mát và mùa mưa, thời điểm nhiều loại rau khác khó sinh trưởng. Nhờ hương vị riêng và cách trồng tự nhiên, loại rau này được người tiêu dùng trong và ngoài địa phương ưa chuộng.
Mớ rau liệt ngọt lành
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Cùng với giá trị kinh tế của rau liệt, hệ thống giếng cổ Gio An ngày càng trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch Cồn Tiên. Theo ông Hiếu, trong 2 năm 2025 - 2026, địa phương đón khoảng 70.000 - 100.000 lượt khách mỗi năm.
Sự kết hợp giữa rau liệt và giếng cổ ngàn năm là điều riêng có ở Cồn Tiên
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Giếng cổ và rau liệt vừa là điểm nhấn văn hóa vừa mang về kinh tế cho người dân địa phương
ẢNH: NGUYỄN PHÚC
Những giếng cổ Chăm lưu dấu lịch sử và những luống rau xanh mướt bên dòng nước trong, 2 giá trị tưởng chừng khác biệt lại gắn bó mật thiết, tạo nên nét riêng của vùng đất Gio An xưa, nay thuộc xã Cồn Tiên. Bảo tồn hệ thống giếng cổ cũng chính là gìn giữ nguồn nước và không gian sinh trưởng của rau liệt, đặc sản góp phần làm nên bản sắc và sinh kế của người dân địa phương.