Câu chuyện được Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thái kể lại gợi một lối vào thế giới hội họa Bùi Xuân Phái nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10.
Ngoài phố cổ, Bùi Xuân Phái còn có một mảng vẽ phụ nữ rất thành công, thậm chí tranh nude của ông cũng nằm trong số những bộ sưu tầm đắt giá và khó mua nhất hiện giờ.
Ngoài phố cổ còn có những giai nhân
Trong hồi ức của Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thái, cuộc gặp diễn ra tại căn phòng nhỏ ở số 81 Nguyễn Du, Hà Nội, khoảng năm 1981 hoặc 1982. Họa sĩ Mai Văn Hiến đưa Bùi Xuân Phái đến chơi. Trên tường khi ấy có một bức tranh chèo của ông, được người bạn tặng lại cho chủ nhà.
Bức tranh mang tông màu ghi, vẽ chàng thư sinh mặc áo dài the, đội khăn xếp đen, ngồi nghiêng, tay cầm quạt giấy. Kế bên là mấy cô đào chèo đang soi gương, vấn khăn, tô son điểm phấn, sửa soạn áo quần. Tất cả đều bận rộn trước giờ ra trò.
Mai Văn Hiến vui vẻ gợi ý người bạn vẽ chân dung hai chị em chủ nhà. Bùi Xuân Phái nhìn họ, gật đầu, cười hiền và nhận lời. Nhưng người em gái - một cô công nhân dệt mộc mạc - khẽ kêu lên: “Ôi bác. Cháu xấu lắm. Chẳng dám để bác vẽ đâu”.
Lời đáp của họa sĩ được Nguyễn Thị Minh Thái ghi nhớ cùng nụ cười làm ấm khuôn mặt khắc khổ: “Cô đừng nói vậy. Với tôi, mỗi người đàn bà là một dung nhan…”.
Nguyễn Thị Minh Thái biết đến mảng tranh chèo của Bùi Xuân Phái từ những năm 1970, khi làm việc tại Tạp chí Sân khấu. Năm 1976, tạp chí mới ra đời, Tổng biên tập Lưu Trọng Lư, thư ký tòa soạn Xuân Trình, phóng viên Lưu Quang Vũ đều thích đặt ông vẽ bìa về chèo.
Bùi Xuân Phái nhận lời. Ông khi ấy nghèo, gầy gò, ốm yếu, dáng vẻ khổ hạnh, nhưng những bức tranh bìa khiến không khí tòa soạn trở nên rộn ràng mỗi khi báo in xong.
Nguyễn Thị Minh Thái nhớ cảnh mọi người chuyền tay những tờ báo còn thơm mùi mực. Lưu Trọng Lư khen: “Đẹp tuyệt. Rất chèo…”.
Lưu Quang Vũ trầm ngâm ngắm tranh, còn Xuân Trình hào hứng nói về vẻ đẹp, sự sang trọng và màu sắc dân gian trong nét vẽ.
Trong cách phân vai chèo, đào chín gắn với những nhân vật nết na, đức hạnh như Thị Kính, đào lệch mang những tính cách, ham muốn vượt khỏi khuôn phép như Thị Mầu.
Khi vào tranh Bùi Xuân Phái, họ đều được nhìn bằng sự dịu dàng, đôn hậu, không bị ràng buộc bởi phán xét của lễ giáo.
Nhà phê bình Thái Bá Vân gọi cái nhìn ấy của Bùi Xuân Phái là "con mắt của trái tim".
Tranh nude Bùi Xuân Phái
Theo lời kể của họa sĩ Bùi Thanh Phương - con trai Bùi Xuân Phái, đề tài tranh khỏa thân cũng được ông Phái yêu thích và vẽ nhiều, nhất là vào thập niên 1960. Khác hẳn với phố cổ, ở mảng tranh nude, cùng những minh họa cho thơ Hồ Xuân Hương, người ta phát hiện ra một Bùi Xuân Phái trẻ trung, dí dỏm, đầy chất hài hước kiểu Pháp.
Khi đó Bùi Xuân Phái ở vào lứa tuổi tứ thập nên có được phong độ nhất về năng lượng sáng tác cũng như niềm đam mê vẻ đẹp thân thể nữ. Hầu như bức tranh khỏa thân của ông thường bắt nguồn từ thực tế (có mẫu).
Thời đó, ông hay đến nhà các đồng nghiệp có xưởng vẽ để vẽ mẫu. Nhóm các ông thường khoảng từ 3 đến 4 người, chung tiền thuê người mẫu về vẽ.
Trong ký ức của Bùi Thanh Phương, những cô gái tự nguyện đến làm mẫu cho các họa sĩ thời ấy phần lớn rất bình dị. Có người gầy gò, có người mang trên gương mặt dấu vết của cuộc sống lam lũ.
Ông cho rằng chính những nét riêng ấy có thể hấp dẫn người cầm cọ: “Một ánh mắt, một dáng ngồi, một đôi bàn tay, một nét buồn hay sự từng trải đôi khi quý hơn rất nhiều một khuôn mặt hoàn hảo”.
Nhận xét về dòng tranh này của bố mình, họa sĩ Bùi Thanh Phương nói: “Có vẻ như là một nghịch lý khi ông họa sĩ già hiền lành rụt rè Bùi Xuân Phái làm kinh ngạc mọi người vì những bức khỏa thân mini của ông.
Các tư thế mà ông vẽ bằng nhập tâm đã trở thành những dáng đặc biệt Phái và rất đặc trưng đàn bà Việt Nam: những cái lưng khom, quần áo lỡ dở trong lúc chuẩn bị tắm, những cô nàng của thơ Hồ Xuân Hương với các dáng nằm khiến 'quân tử dùng dằng đi chẳng dứt…'.
Ông từng nói vui "những khỏa thân của mình chỉ là ý niệm đã qua của một thời đã mất”.