Nước nổi thượng nguồn tràn về Đồng bằng sông Cửu Long vào tháng 7 hằng năm. Đến tháng 11, nước rút dần ra sông, để lại lớp đất màu mỡ. Mùa nước nổi là một phần quen thuộc trong đời sống cư dân miệt sông nước.
Hạt lúa phù sa
Khi đồng ruộng tắm mình trong dòng phù sa, nông dân tạm nghỉ đồng áng để đi bắt cá, tôm, cua, ếch, ốc đồng, chuột đồng kiếm thêm thu nhập. Lúc này, các chợ đặc thù sông nước tỉnh An Giang, Đồng Tháp cũng xuất hiện như: chợ ma Tha La, chợ cua đồng, chợ ốc bươu vàng, chợ cá linh... Mùa nước vì thế không chỉ là một hiện tượng tự nhiên mà còn tạo nên một nhịp sống, một mùa sinh kế riêng của người dân.
Trong bức tranh sinh kế ấy, mô hình lúa mùa nổi ở ấp Vĩnh An, xã Vĩnh Gia, tỉnh An Giang mở ra kỳ vọng. Những năm trước, tỉnh An Giang bạt ngàn lúa mùa nhưng đến nay chỉ tại xã Vĩnh Gia còn vùng trồng với diện tích khá nhỏ.
Đứng nhìn đám lúa xanh mướt dập dờn theo con nước, ông Dương Minh Giang, Giám đốc Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia chia sẻ: “Hơn 30 năm qua, nhiều nông dân ấp Vĩnh An gắn bó cùng lúa xưa. Lúa mùa được xem như “hạt gạo trời” vì trồng nương tựa khi nước nổi vào đồng, lúa hút phù sa lớn lên, nông dân không phải bón phân, phun xịt thuốc”.
Ông Giang bày tỏ, lúa sạch nhưng người trồng lúa như ông luôn lo lắng vì đầu ra sản phẩm chưa ổn định, liên kết sản xuất còn rời rạc. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia trong tháng 5/2026 được kỳ vọng tạo bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết theo chuỗi giá trị.
Ông Giang cho biết, vụ đầu tiên này, ông cùng các thành viên trong hợp tác xã trồng các giống như Nàng Tây Đùm, Bông Sen trên diện tích 100 ha. Các thành viên yên tâm vì có nơi tiêu thụ, giá cả tùy theo chất lượng lúa.
Mô hình được định hướng theo phương thức liên kết “4 nhà”: Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Trong đó, chính quyền hỗ trợ về hạ tầng và kết nối nguồn lực; các nhà khoa học tham gia phục tráng giống lúa mùa, chuyển giao kỹ thuật; doanh nghiệp đồng hành trong bao tiêu, xây dựng thương hiệu; nông dân cùng tuân thủ quy trình sản xuất thuận thiên, hạn chế và không sử dụng phân bón, thuốc hóa học theo định hướng của hợp tác xã.
Ông Nguyễn Hoàng Vĩnh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Gia bộc bạch, đây là xã có môi trường sinh thái gắn với mùa nước nổi hằng năm. Chính trong điều kiện ấy, cây lúa mùa nổi đã hình thành và tồn tại qua nhiều thế hệ.
Điểm đặc biệt của lúa mùa nổi là khả năng phát triển tự nhiên trong sáu tháng nước nổi. Khi nước lên, cây lúa vươn lóng theo con nước; đồng thời vùng đất ngập nước có điều kiện trữ nước, cải tạo đất và duy trì hệ sinh thái tự nhiên.
Đó cũng là lý do lúa mùa nổi không chỉ được nhìn nhận như một cây lương thực mà còn được xem là một phần của di sản canh tác. Mục tiêu của xã không chỉ là bảo tồn một phương thức canh tác truyền thống mà còn từng bước hình thành vùng nguyên liệu gắn với nông nghiệp sinh thái.
Mùa trữ cá đồng
Trong điều kiện nguồn thủy sản đang cạn kiệt, tỉnh Đồng Tháp mở hướng nuôi cá dựa vào thiên nhiên. Tại Hợp tác xã sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến, ấp Phú Thành, xã Phú Thọ, mô hình trữ cá kết hợp khai thác du lịch trải nghiệm mùa nước nổi tạo thêm thu nhập cho người nông dân, đồng thời góp phần tái tạo nguồn lợi thủy sản.
Thực hiện mô hình, vào thời điểm trước mùa nước nổi ít nhất một tháng, 24 thành viên của hợp tác xã ươm dưỡng cá giống, như: cá trắm cỏ, tai tượng, mè vinh... thả nuôi tại một hệ thống mương ươm nằm gần ruộng. Đến tháng bảy âm lịch, khi thu hoạch xong vụ lúa hè thu, hợp tác xã cho đăng lưới cánh đồng diện tích 18,3 ha do hợp tác xã quản lý để làm nơi dẫn dụ cá tự nhiên vào.
Khi nước dâng cao, hợp tác xã mở cống xả lũ đón luồng cá sông theo cống tràn vào, cá ươm nuôi từ mương trước đó đã lớn cũng tràn vào đồng. Từ giữa cuối tháng tám đến tháng chín âm lịch, khi cá đã lớn, hợp tác xã thu hoạch từng đợt.
Quá trình đánh bắt này, không sử dụng kích điện, hóa chất hoặc dùng lưới mắt nhỏ đánh bắt cá non, riêng các loài cá quý hiếm dính lưới sẽ giữ lại thả về mương ươm để bảo tồn giống.
Hợp tác xã còn liên kết tổ chức các tour du lịch sinh thái mùa nước nổi, với các hoạt động đậm chất vùng sông nước như giăng lưới, đặt lợp, đặt lờ, xúc ổ lươn, đi xuồng máy ngắm đồng ngập nước... Đây là những trải nghiệm thực tế giúp du khách hiểu hơn về đời sống sinh kế vùng sông nước.
“Mô hình trữ cá kết hợp du lịch trải nghiệm đã giải quyết triệt để bài toán “thời gian nhàn rỗi” của nông dân trong mùa nước nổi, mang lại nhiều nguồn thu trên cùng một diện tích mặt nước”, ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến khẳng định.
Trong mùa nước nổi năm 2025, tổng sản lượng cá các loại thu hoạch được khoảng năm tấn, đem lại nguồn thu từ 150-180 triệu đồng. Tính trung bình theo diện tích, mỗi héc-ta ruộng tham gia trữ cá mỗi tháng thu về khoảng 3 triệu đồng. Ngoài ra, các thành viên hợp tác xã còn có nguồn thu từ du lịch trải nghiệm. Mùa nổi năm 2025, mô hình đón hơn 300 lượt khách, mang lại doanh thu khá.
Thời gian tới, hợp tác xã tiếp tục duy trì bền vững mô hình trữ cá kết hợp khai thác du lịch trải nghiệm mùa nước nổi. Từng bước đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng như chòi dừng chân, phương tiện vận chuyển an toàn và nâng chất lượng dịch vụ du lịch cộng đồng để giữ chân du khách.
THANH DŨNG và HỮU NGHĨA