Muốn kinh tế miền núi đi xa, trước hết phải nối được những con đường

Tại buổi tọa đàm “Làm sao để phát triển kinh tế - xã hội miền núi hiệu quả, bền vững” do báo Dân trí tổ chức, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng bài toán phát triển miền núi không thể chỉ giải bằng tăng hỗ trợ hay rót thêm vốn.

Quan trọng hơn là phải nhận diện đúng những điểm nghẽn khiến tiềm năng của khu vực này chưa được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng.

Chính sách và thực tiễn có thể “đồng chiều nhưng không đồng thông”

Ông Thủy nhận định, điểm nghẽn bao trùm là sự bất cân xứng giữa thể chế, yêu cầu phát triển với khả năng vận hành trong thực tế. Chính sách và thực tiễn có thể “đồng chiều nhưng không đồng thông”, khiến nhiều chủ trương ưu tiên cho miền núi chưa tạo được sức bật như kỳ vọng.

Vị chuyên gia nông nghiệp nhận xét, miền núi có những đặc thù rất khác đồng bằng. Nhiều tỉnh có cửa khẩu, lối mở, tài nguyên đất đai và tiềm năng nông - lâm nghiệp lớn nhưng lại chịu chung một khung chính sách, trong khi điều kiện phát triển của từng địa bàn khác nhau. Điều này khiến những nơi muốn bứt phá cũng khó tìm được dư địa đủ lớn.

Một nút thắt khác là khoảng cách quá dài từ chính sách, pháp luật, khoa học kỹ thuật đến người dân.

"Địa bàn rộng, dân cư phân tán, lực lượng cán bộ cơ sở mỏng khiến việc đưa kỹ thuật mới vào sản xuất, tổ chức lại sinh kế hay giúp người dân tiếp cận công nghệ gặp nhiều khó khăn", ông Thủy nêu và cho rằng sâu hơn nữa của điểm nghẽn là bài toán hàng hóa.

Hạ tầng giao thông thiếu đồng bộ khiến vùng nguyên liệu khó kết nối với trung tâm, chi phí vận chuyển cao, hao hụt sau thu hoạch lớn cũng là một trong những khó khăn của vùng núi. 

Ông đánh giá, khi chưa hình thành được vùng sản xuất hàng hóa ổn định, nguồn cung sẽ bị động, doanh nghiệp khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Bên cạnh đó, ông Hoàng Trọng Thủy nhấn mạnh đối với vùng núi, đất đai cũng là một nghịch lý.

Ông nhìn nhận, miền núi có diện tích lớn nhưng tình trạng thiếu đất ở, thiếu đất sản xuất vẫn tồn tại, trong khi tích tụ, tập trung đất đai còn hạn chế, hợp tác xã chưa đủ mạnh.

Thay đổi tư duy hỗ trợ

Ông Thủy nêu con số khoảng 238.000 hộ còn thiếu đất ở hoặc đất sản xuất. Việc xử lý quỹ đất của các nông, lâm trường trước đây, cấp quyền sử dụng đất tại một số nơi còn chậm, kéo theo khó khăn trong đầu tư nông nghiệp sinh thái và kinh tế rừng.

Từ những điểm nghẽn đó, ông Thủy cho rằng giải pháp trước tiên phải bắt đầu từ thay đổi tư duy hỗ trợ. Thay vì hỗ trợ dàn đều, thậm chí cho không, cần chuyển sang đầu tư năng lực để người dân tự tạo ra năng suất, việc làm và thu nhập.

Đầu tư năng lực phải bao gồm khuyến nông cộng đồng, khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số và khả năng sử dụng thiết bị thông minh trong sản xuất.

Từ cải tạo đất, bón phân đến cảnh báo thiên tai đều cần được hướng dẫn cụ thể, sát thực tế. Khi người dân nhận diện đúng vấn đề, hành vi sản xuất mới thay đổi và năng suất mới tăng lên.

Song song với đó, chính sách hỗ trợ cần được phân tầng. Với những hộ đặc biệt khó khăn, trợ cấp xã hội và hỗ trợ trực tiếp vẫn cần thiết. Nhưng với nhóm còn khả năng sản xuất, hỗ trợ phải gắn với đào tạo năng lực, tạo việc làm và phương án sản xuất cụ thể.

Đối với nông dân đã tạo ra nông sản hàng hóa, cần hỗ trợ xây dựng thương hiệu, kết nối doanh nghiệp và mở rộng thị trường.

Tại các vùng thường xuyên chịu thiên tai, hỗ trợ không nên chỉ dừng ở cây, con giống mà phải tính tới thiết bị dự báo, cảnh báo để người dân chủ động bảo vệ tài sản và sinh kế. Nếu không phân tầng, nguồn lực sẽ tiếp tục bị dàn trải. Với những chương trình đã đầu tư nhiều nhưng chưa tạo chuyển biến, cần đánh giá lại nguyên nhân trước khi tiếp tục rót vốn.

Bài toán lớn tiếp theo là hạ tầng giao thông. Với miền núi, hiệu quả đầu tư không thể chỉ tính bằng lợi nhuận tài chính. Nhiều tuyến đường còn gắn với mục tiêu giữ dân, bảo vệ đầu nguồn, phục vụ quốc phòng - an ninh, giảm nghèo và mở không gian phát triển.

Vì vậy, ông Thủy nhấn mạnh Nhà nước phải đóng vai trò “mở đường”. Vốn ngân sách nên tập trung cho những công trình khung, các tuyến có tính kết nối lớn và những dự án địa phương không đủ khả năng tự làm.

Đồng thời, cần phân loại rõ dự án có khả năng thu hồi vốn và dự án mang mục tiêu xã hội để có cơ chế phù hợp. Khi hạ tầng nền tảng đã được đầu tư, các dòng vốn khác mới có cơ hội đi theo.

Vốn PPP nên hướng vào những dự án có thể tạo dòng tiền, kéo theo logistics, kho bãi, dịch vụ nông nghiệp và kết nối vùng nguyên liệu. Vốn ODA cần ưu tiên cho những mắt xích lớn có khả năng tạo việc làm, thu nhập và liên kết vùng.

Tuy nhiên, muốn hút vốn, địa phương cũng phải chứng minh được nội lực, khả năng đối ứng và phương án khai thác nguồn lực tại chỗ. Nếu chỉ trông chờ ngân sách Trung ương, các dự án miền núi rất dễ tiếp tục nằm ở cuối danh sách ưu tiên.

Từ câu chuyện vốn đến cách hỗ trợ người dân, điểm chung là phải chuyển từ tư duy “cấp nguồn lực” sang “tạo năng lực phát triển”.

"Khi thể chế được tháo gỡ, hạ tầng được kết nối, người dân có kỹ năng và doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội, tiềm năng nông nghiệp, lâm nghiệp, cửa khẩu và kinh tế sinh thái của miền núi mới có thể biến thành sinh kế ổn định và tăng trưởng bền vững", chuyên gia Hoàng Trọng Thủy nói.