Tuy nhiên, bên cạnh phát triển thêm diện tích công viên, cần tính đến giải pháp tổ chức, khai thác để những không gian này đáp ứng đa dạng nhu cầu của cộng đồng.
Dành đất vàng cho cộng đồng
Quá trình đô thị hóa nhanh, quỹ đất dành cho không gian công cộng càng trở nên quý giá. Việc Thành phố Hồ Chí Minh biến những khu đất vàng bỏ trống thành công viên xanh mát nhận được nhiều ghi nhận tích cực từ người dân. Cách làm này còn cho thấy tư duy phát triển đô thị đặt chất lượng sống của người dân vào vị trí trung tâm.
Dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng-Khánh Hội và cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng, tổng vốn đầu tư hơn 29.300 tỷ đồng, vừa được khởi công là một thí dụ. Đáng chú ý, năm 2018, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh từng chấp thuận cho doanh nghiệp triển khai dự án thương mại, nhưng sau quá trình nghiên cứu, thành phố quyết định chuyển hướng sang phát triển công viên văn hóa. Theo Kiến trúc sư Khương Văn Mười, nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Thành phố Hồ Chí Minh, đây là quyết định đúng đắn, thể hiện tầm nhìn nhân văn và dài hạn bởi thành phố đang thiếu mảng xanh, thiếu không gian cho cộng đồng. Còn tại Công viên Phan Đình Phùng, phường Xuân Hòa, sau hơn một năm cải tạo từ một dự án chậm triển khai, nơi đây đang trở thành địa chỉ quen thuộc trong sinh hoạt, tổ chức sự kiện của nhiều địa phương khu vực trung tâm thành phố.
Sở Xây dựng thành phố cho biết, giai đoạn 2020-2025, chương trình phát triển công viên và cây xanh công cộng đặt mục tiêu tăng thêm 10 ha mảng xanh công cộng, trồng mới và cải tạo 30.000 cây xanh, tăng thêm 150 ha đất công viên công cộng và nâng diện tích công viên công cộng bình quân đầu người thêm 0,65m²/người. Với quyết tâm rất lớn, thành phố đã phát triển được hơn 237,5ha công viên công cộng, đạt 158% chỉ tiêu; phát triển 54ha mảng xanh công cộng, đạt 540% chỉ tiêu; trồng mới và cải tạo 42.534 cây xanh, đạt 140% chỉ tiêu.
Khu vực trung tâm thành phố được đánh giá có nhiều công viên lớn nhưng công năng sử dụng vẫn đơn điệu. Công viên Lê Văn Tám là địa điểm tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, hội chợ lớn của thành phố, lượng người đến tập thể dục, đi bộ, nghỉ ngơi khá đông đúc. Tuy nhiên, ngoài những thời điểm diễn ra sự kiện, lễ hội, phần lớn diện tích chưa được khai thác hết, chủ yếu phục vụ các hoạt động cơ bản. Công viên Hoàng Văn Thụ có vị trí thuận lợi, quy mô lớn, nhưng chủ yếu phục vụ người dân đến tập thể dục, nghỉ ngơi; Công viên Gia Định tuy mật độ sử dụng cao, song lượng người đông đã tạo áp lực lên sân chơi, thảm cỏ và hạ tầng. Trong khi đó, Công viên 23/9 còn bị chia cắt bởi các hoạt động giao thông, giữ xe và thương mại, khiến không gian xanh bị phân mảnh.
Nhiều chuyên gia cho rằng, các công viên hiện vẫn thiên về vận động thể chất cơ bản, thiếu chiều sâu văn hóa; việc quản lý, vận hành nặng về chăm sóc cây xanh, bảo đảm trật tự, chưa có bộ phận chuyên trách tổ chức nội dung. Nhất là mỗi công viên chưa được định danh rõ về chức năng xã hội, chưa hình thành bản sắc riêng. Tiến sĩ Daisy Kanagasapapathy, Phó Chủ nhiệm bộ môn Quản trị du lịch và khách sạn tại Đại học RMIT Việt Nam cho rằng, công viên đô thị ngày nay không chỉ là “lá phổi xanh”, mà còn là trung tâm trải nghiệm và kết nối xã hội.
Tuy nhiên, hệ thống không gian xanh tại Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng vẫn chưa đồng đều về chất lượng, khả năng tiếp cận; một số công viên còn thiếu yếu tố tương tác, công nghệ số, trong khi công tác bảo trì, xử lý rác thải và hạ tầng an toàn chưa nhất quán. Trong bối cảnh đó, việc chuyển từ tư duy “có công viên” sang “khai thác công viên” là rất cần thiết.
Chuyên đề hóa để công viên có bản sắc
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, không gian công cộng chưa phát triển đúng nhu cầu, vấn đề biến mỗi không gian công cộng thành một điểm đến có chức năng, chủ đề và bản sắc riêng trở thành yêu cầu bức thiết với Thành phố Hồ Chí Minh. Chị Phạm Thị Anh, ngụ ở phường Bình Trưng cho biết: “Cuối tuần, gia đình tôi thường đến công viên, nhưng công viên đơn điệu, không có trò chơi, không gian văn hóa nghệ thuật,... khiến lũ trẻ mất hứng thú. Tôi mong thành phố sớm hình thành công viên đọc sách và tri thức, công viên âm nhạc đường phố, công viên nghệ thuật, công viên văn hóa gia đình, công viên di sản và ký ức đô thị, công viên sáng tạo dành cho thanh, thiếu niên hay công viên văn hóa-thể thao cộng đồng”.
Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế Tài nguyên và Môi trường thành phố cho rằng: Đây cũng là cách tăng giá trị trên mỗi mét vuông công viên. Thay vì chỉ có đông người vào sáng sớm hoặc chiều tối, hoạt động sinh hoạt, vui chơi giải trí, thể thao được phân bổ trong cả ngày, suốt tuần và quanh năm. Từ đó, công viên không chỉ phục vụ nhu cầu nghỉ ngơi, mà còn tạo ra hệ sinh thái văn hóa-sáng tạo, đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm dân cư.
Việc đầu tư hạ tầng cũng cần được tính toán theo hướng đa chức năng. Các lối đi bộ có bóng mát, đường dành cho xe đạp, phương tiện di chuyển xanh kết nối công viên với giao thông công cộng cần được ưu tiên bố trí. Thiết kế công viên phải thích ứng với biến đổi khí hậu, tăng diện tích bề mặt thấm nước, sử dụng cây bản địa và bảo đảm khả năng tiếp cận cho trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật.
Muốn làm được điều đó, cách quản lý của cơ quan chức năng cũng cần thay đổi. Tiến sĩ Phạm Viết Thuận cho rằng, các đơn vị, cơ quan quản lý cần thường xuyên đánh giá công viên theo những tiêu chí cụ thể, phù hợp nhu cầu sử dụng và định hướng phát triển của thành phố, đồng thời xây dựng cơ chế quản lý thống nhất, đồng bộ trên toàn địa bàn để hạn chế tình trạng chồng chéo giữa các cơ quan. Thành phố cần nghiên cứu cơ chế phù hợp để vừa bảo đảm công viên là không gian công cộng phục vụ miễn phí, vừa có thể khai thác một số dịch vụ có thu phí hợp lý. Cách làm này không nhằm thương mại hóa công viên, mà để tạo thêm nguồn lực duy tu, vận hành và tổ chức hoạt động.
Trong định hướng này, mô hình công viên chuyên đề tại số 21 đường Thống Nhất, phường Vũng Tàu là một thí dụ đáng chú ý. Công viên có diện tích hơn 13.000m², được định hướng trở thành không gian sáng tạo STEAM, kết hợp mảng xanh, không gian văn hóa và giải trí ngoài trời, đồng thời dự tính có hệ thống chiếu sáng nghệ thuật và an ninh thông minh. Theo quy hoạch, công viên dành hơn 65% diện tích cho cây xanh, vườn hoa. Những mô hình như vậy cho thấy, công viên tương lai không nhất thiết phải là một khu đất rộng chỉ có cây xanh và đường đi bộ.
Với Thành phố Hồ Chí Minh, công viên là tài sản công cộng đặc biệt. Theo Sở Xây dựng, từ nay đến năm 2030, thành phố phấn đấu tăng diện tích cây xanh công cộng đạt 1m²/người và phát triển thêm 10ha mảng xanh công cộng. Đây là mục tiêu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh thành phố tiếp tục chịu sức ép từ quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số.
TRẦN QUANG QUÝ