Không chỉ gia tăng giá trị nông sản, chương trình còn góp phần xây dựng thương hiệu địa phương, kết nối sản phẩm với du lịch, mở rộng thị trường.
Đánh thức giá trị bản địa
Từ loại rau mọc trên đồng đất, chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng tươi, cây rau má ở Quảng Thọ (xã Quảng Điền) đã trở thành nguyên liệu cho nhiều sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng. Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Quảng Thọ 2 có hai sản phẩm OCOP 4 sao là trà rau má và bột matcha rau má, minh chứng cho sự chuyển hướng từ sản xuất nông sản đơn thuần sang tư duy làm kinh tế nông nghiệp. Giám đốc HTX Nguyễn Lương Trí cho biết, để tạo dựng uy tín, đơn vị đã đăng ký kinh doanh, xây dựng nhãn hiệu tập thể: Trà rau má Quảng Thọ, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu và quy trình chế biến an toàn. Nhờ liên kết tiêu thụ và ứng dụng công nghệ trong quảng bá, doanh thu từ rau má đạt khoảng 1,5 tỷ đồng/năm.
“Không dừng lại ở trà truyền thống, người dân và các cơ sở sản xuất còn phát triển những dòng sản phẩm mới như bột matcha rau má, đầu tư công nghệ chế biến và từng bước mở rộng vùng nguyên liệu. Những mô hình liên kết này góp phần nâng giá trị cây trồng, tạo thêm sinh kế và cải thiện thu nhập cho người dân”, ông Trí cho biết.
Tại làng bún Vân Cù, phường Kim Trà, nghề làm bún truyền thống đang chuyển mình nhờ đầu tư máy móc, cải tiến quy trình sản xuất. Các sản phẩm bún tươi, bún khô Vân Cù được công nhận OCOP 3 sao. Đặc biệt, nghề làm bún Vân Cù được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 2/2025, mở thêm cơ hội kết nối sản phẩm với du lịch trải nghiệm và quảng bá nghề truyền thống.
Trong khi đó, trái vả - sản vật quen thuộc trong ẩm thực Huế được Công ty TNHH Sản xuất thương mại dịch vụ Lộc Mai phát triển thành nhiều sản phẩm như trà, rượu vang, vả sấy thăng hoa. Giám đốc công ty Mai Quốc Bảo cho biết, công nghệ sấy thăng hoa giúp sản phẩm bảo quản thuận lợi, tạo thêm giá trị và mở rộng thị trường, nhất là tại Mỹ và châu Âu. “Hiện nay đơn vị đã sản xuất được sản phẩm vả sấy khô thăng hoa, có thể chế biến thêm món ăn chất lượng, như vả trộn tôm thịt, vả trộn chay… được thị trường nước ngoài ưa chuộng, nhất là người Việt ở Mỹ. Bình quân, mỗi ki-lô-gam vả sấy thăng hoa có giá từ 4-5 triệu đồng, cao gấp đôi so với công nghệ sấy thông thường”, ông Bảo chia sẻ.
Cùng với nông sản và đặc sản làng nghề, dược liệu cũng trở thành nguồn nguyên liệu phát triển sản phẩm OCOP. Từ cây sâm Bố Chính, nhiều dòng sản phẩm như sâm khô, bột sâm, sâm ngâm mật ong, trà và rượu sâm được đưa ra thị trường. Những mô hình khởi nghiệp như Myy Nature với sản phẩm chăm sóc gia đình từ dược liệu cũng cho thấy sức sáng tạo của các chủ thể trong khai thác giá trị bản địa.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố, Huế hiện có hơn 150 sản phẩm OCOP, trong đó Bún bò Huế - Gia vị hoàn chỉnh mang thương hiệu YesHue là sản phẩm duy nhất đạt chuẩn 5 sao. Đây là dấu mốc đáng chú ý, cho thấy đặc sản ẩm thực nổi tiếng của Cố đô đã được chuẩn hóa thành sản phẩm chế biến có khả năng thương mại hóa trên thị trường rộng lớn hơn; phần lớn sản phẩm còn lại đạt 2-4 sao. Mỗi sản phẩm là một câu chuyện về nguyên liệu, nghề truyền thống và con người địa phương, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho thương hiệu OCOP Huế.
Mở rộng thị trường và sức cạnh tranh
Chương trình OCOP đang thu hút sự tham gia ngày càng chủ động của HTX, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ sản xuất, kinh doanh. Trong cơ cấu chủ thể OCOP tại Huế, HTX chiếm khoảng 40%, hộ gia đình và cơ sở sản xuất cá thể trên 30%, doanh nghiệp nhỏ và vừa hơn 20%. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Nguyễn Văn Mạnh cho rằng, nếu giai đoạn đầu tập trung hoàn thiện sản phẩm, tiêu chí và hồ sơ công nhận, thì hiện nay OCOP Huế đang chuyển mạnh sang yêu cầu nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm đầu ra ổn định.
Thực tế cho thấy, có hơn 50% chủ thể OCOP tại Huế đã đưa sản phẩm vào các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, cửa hàng tiện lợi và sàn thương mại điện tử. Thành phố đưa vào hoạt động 13 điểm giới thiệu, bán sản phẩm OCOP tại các vị trí du lịch trung tâm. Đây là những kênh quan trọng để đặc sản địa phương tiếp cận người tiêu dùng và du khách.
Bên cạnh mở rộng kênh phân phối, Huế chú trọng kết nối OCOP với du lịch, làng nghề và trải nghiệm văn hóa. Du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn có cơ hội tìm hiểu nguyên liệu, quy trình sản xuất, trải nghiệm nghề truyền thống. Qua đó, sản phẩm OCOP không đơn thuần là hàng hóa mà còn trở thành món quà mang dấu ấn văn hóa Cố đô.
Cùng với phát triển thị trường, bảo hộ tài sản trí tuệ được xác định là giải pháp quan trọng để nâng cao uy tín sản phẩm. Đến nay, Huế có hơn 33 nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận được đăng ký bảo hộ; một số đặc sản như thanh trà Thủy Biều đã được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Tuy nhiên, chỉ khoảng 60% số nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận đã đăng ký được khai thác thương mại hiệu quả. Nhiều chủ thể, nhất là HTX và hộ sản xuất, vẫn chưa quan tâm đúng mức đến bảo hộ kiểu dáng, bao bì và quản trị thương hiệu.
Để khắc phục hạn chế này, thành phố đang triển khai các kế hoạch phát triển, khai thác tài sản trí tuệ, xúc tiến thương mại và nâng chất lượng sản phẩm OCOP. Trong đó, mục tiêu đến năm 2030 là 100% sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên được đăng ký xác lập quyền sở hữu trí tuệ; phát triển thêm 6 sản phẩm OCOP 5 sao.
Theo kế hoạch triển khai Chương trình OCOP giai đoạn 2026-2030, thành phố phấn đấu phát triển thêm ít nhất 80 sản phẩm mới đạt chuẩn từ 3 sao trở lên, trong đó có 2-3 sản phẩm 5 sao và 10-15 sản phẩm 4 sao; đồng thời hướng đến ít nhất 50% làng nghề truyền thống có sản phẩm OCOP. Các hoạt động kết nối cung cầu, hội chợ, triển lãm, hỗ trợ hoàn thiện bao bì, nhãn hiệu, đào tạo marketing và thương mại điện tử sẽ tiếp tục được đẩy mạnh.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Lê Trí Thanh cho rằng, Huế còn nhiều dư địa phát triển nông nghiệp nhờ có các vùng sinh thái đa dạng, có lợi thế về nguồn nhân lực, khoa học và công nghệ với hệ thống trường đại học, cơ sở nghiên cứu chuyên ngành trên địa bàn. “Cần rà soát các sản phẩm đã được công nhận, hỗ trợ các chủ thể hoàn thiện hồ sơ đánh giá lại, duy trì và nâng hạng sản phẩm. Việc phát triển sản phẩm OCOP phải đi vào thực chất, gắn với vùng nguyên liệu, chất lượng, mẫu mã, thương hiệu, câu chuyện văn hóa và khả năng tiêu thụ; ưu tiên các sản phẩm đặc sản, làng nghề, dược liệu và sản phẩm gắn với văn hóa, di sản Huế”, ông Thanh nhấn mạnh.
Từ những sản phẩm được làm ra bằng kinh nghiệm của người dân đến các dòng hàng hóa ứng dụng công nghệ, đầu tư bài bản về mẫu mã và thương hiệu, OCOP đang góp phần thay đổi tư duy phát triển kinh tế nông thôn Huế. Dù còn thách thức về quy mô sản xuất, năng lực quản trị và sức cạnh tranh, những chuyển động từ các cơ sở chế biến đặc sản cho thấy, Huế đang nỗ lực đưa lợi thế bản địa trở thành giá trị kinh tế, giúp thương hiệu Cố đô vươn xa hơn nữa...
NGUYỄN CÔNG HẬU