Sáng 21/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực. Đáng chú ý, về cơ chế giá điện, dự thảo bổ sung quy định về việc áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường với khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép, bổ sung thẩm quyền của Bộ trưởng Công Thương phê duyệt khung giá bán buôn điện.
Theo cơ quan soạn thảo, việc áp dụng giá điện theo giờ đối với khách hàng sinh hoạt nhằm khuyến khích người dân chuyển sang sử dụng điện vào giờ thấp điểm. Qua đó, chính sách này góp phần điều tiết nhu cầu sử dụng điện và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.
Nếu áp giá điện theo giờ: Hộ gia đình sẽ trả tiền điện thế nào?
Hiện nay, tiền điện của các hộ gia đình được tính theo sản lượng điện tiêu thụ trong tháng và áp dụng biểu giá sinh hoạt bậc thang. Điện càng sử dụng nhiều, phần sản lượng ở các bậc cao hơn sẽ có mức giá cao hơn. Cách tính này không phân biệt hộ sử dụng điện vào giờ cao điểm hay thấp điểm.
Nếu chuyển sang áp dụng giá điện theo giờ, cách tính tiền điện của hộ gia đình sẽ thay đổi theo hướng thời điểm sử dụng điện trở thành một yếu tố quan trọng bên cạnh tổng lượng điện tiêu thụ. Cùng một lượng điện, nhưng nếu sử dụng vào các khung giờ khác nhau, số tiền phải trả có thể khác nhau.
Điện sử dụng trong giờ thấp điểm sẽ có mức giá thấp hơn, trong khi điện tiêu thụ vào giờ cao điểm có giá cao hơn. Điều này tạo động lực để người dân chủ động thay đổi thời gian sử dụng những thiết bị tiêu thụ nhiều điện, chẳng hạn máy giặt, bình nóng lạnh, máy sấy hoặc sạc xe điện... sang các khung giờ có giá thấp hơn.
Chẳng hạn, một gia đình có nhu cầu sử dụng điện khoảng 500kWh trong tháng. Nếu toàn bộ lượng điện này được tính theo một mức giá cố định thì thời điểm sử dụng không ảnh hưởng đến hóa đơn. Nhưng với biểu giá điện theo giờ, 500kWh được chia thành lượng điện tiêu thụ ở giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm. Hộ sử dụng nhiều điện vào giờ cao điểm sẽ chịu chi phí cao hơn so với hộ có thể dịch chuyển một phần nhu cầu sang giờ thấp điểm.
Nhân viên ngành điện tuyên truyền sử dụng điện an toàn, hiệu quả đến người dân Hà Nội (Ảnh: EVN).
Như vậy, khi áp dụng giá điện theo giờ, hóa đơn tiền điện không chỉ phản ánh dùng bao nhiêu điện mà còn phản ánh dùng điện vào thời điểm nào. Đây cũng là điểm khác biệt lớn so với cách tính điện sinh hoạt theo bậc thang hiện nay.
Tuy nhiên, để áp dụng với hộ gia đình, cần xác định rõ các khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm, mức giá tương ứng. Bên cạnh đó, cách ghi nhận sản lượng điện theo từng khung giờ và phương thức tính tiền trên hóa đơn cũng đòi hỏi hệ thống đo đếm có khả năng ghi nhận chính xác thời điểm và sản lượng điện mà từng hộ sử dụng.
Với những hộ có khả năng chủ động điều chỉnh thời gian sử dụng điện, giá theo giờ có thể tạo cơ hội giảm tiền điện nếu chuyển một phần nhu cầu sang giờ thấp điểm. Ngược lại, những gia đình phải sử dụng nhiều điện vào giờ cao điểm do đặc thù công việc, sinh hoạt... sẽ khó thay đổi thời gian sử dụng.
Cần có lộ trình phù hợp
Theo TS Ngô Đức Lâm, chuyên gia năng lượng, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), việc nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo giờ đối với hộ gia đình mục tiêu chính là điều tiết phụ tải, khuyến khích người dân hạn chế sử dụng điện vào giờ cao điểm và chuyển một phần nhu cầu sang các khung giờ thấp điểm.
Ông cho biết cơ chế này đã được áp dụng đối với nhiều khách hàng sản xuất, kinh doanh có mức tiêu thụ điện lớn. Việc áp dụng đã góp phần khuyến khích doanh nghiệp bố trí hoạt động sản xuất vào những thời điểm hệ thống điện có dư địa, qua đó giảm áp lực cho lưới điện trong giờ cao điểm.
Tuy nhiên, theo chuyên gia, việc mở rộng cơ chế này sang khách hàng sinh hoạt cần được cân nhắc kỹ. Khác với doanh nghiệp, nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình gắn chặt với sinh hoạt hàng ngày và nhiều trường hợp không thể chủ động dịch chuyển sang giờ thấp điểm.
"Người dân cần dùng điện vào thời điểm họ có nhu cầu. Nhiều nhu cầu sử dụng điện là thiết yếu, không phải lúc nào cũng có thể lựa chọn thời gian sử dụng để tránh giờ cao điểm", ông nói.
Theo chuyên gia, việc áp dụng đối với hộ gia đình cần có lộ trình phù hợp và nghiên cứu kỹ tác động đối với từng nhóm khách hàng. Đồng thời chính sách giá điện cần tiếp tục bảo đảm mục tiêu an sinh xã hội. "Chính sách nào khi xây dựng cũng hướng đến mục tiêu tốt, song việc triển khai cần tính đến điều kiện thực tế và khả năng thích ứng của người dân", TS Ngô Đức Lâm nhấn mạnh.
Trước đó, trả lời phóng viên Dân trí liên quan đến lý do đề xuất áp dụng giá điện theo khung giờ đối với hộ gia đình; việc Bộ đã tính toán, tiếp thu các ý kiến lo ngại về nguy cơ tăng tiền điện cũng như lộ trình triển khai, ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực, cho biết trước đây hệ thống điện được tính toán với hai khung giờ cao điểm là cao điểm buổi trưa và cao điểm buổi tối.
Người dân sử dụng điều hòa nhiệt độ (Ảnh: Khổng Chiêm).
"Tuy nhiên, thời gian qua cơ cấu nguồn điện đã có nhiều thay đổi, đặc biệt khi tỷ trọng năng lượng tái tạo, nhất là điện mặt trời, tăng nhanh và tham gia vào hệ thống điện", ông nói.
Theo ông Hùng, vào buổi trưa, sản lượng điện mặt trời phát lên hệ thống rất lớn, góp phần đáp ứng đáng kể nhu cầu phụ tải trong khung giờ này. Vì vậy, hiện nay áp lực cung ứng điện chủ yếu tập trung vào cao điểm tối.
"Hiện cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng chưa áp dụng đối với khách hàng sử dụng điện sinh hoạt. Tuy nhiên, theo tính toán của Bộ Công Thương, nhóm khách hàng sinh hoạt có tiềm năng điều chỉnh phụ tải tương đối lớn", lãnh đạo Cục Điện lực nói.
Chính vì vậy, theo ông, trong quá trình nghiên cứu sửa đổi các quy định của Luật Điện lực, Bộ Công Thương đã nghiên cứu, tính toán khả năng áp dụng cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt vào thời điểm phù hợp.
Tuy nhiên, đại diện Cục Điện lực khẳng định việc áp dụng sẽ chỉ xem xét đối với những trường hợp đáp ứng đủ các điều kiện, chẳng hạn như có mức sử dụng điện lớn, công suất sử dụng thiết bị cao, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật như công tơ đo đếm có khả năng ghi nhận sản lượng điện theo từng khung giờ và các điều kiện kỹ thuật liên quan...
Ông Hùng cho biết, đây mới là nội dung đang trong quá trình nghiên cứu, xây dựng chính sách. Trước khi triển khai, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục đánh giá đầy đủ tác động đối với người dân, doanh nghiệp và toàn xã hội, đồng thời xem xét mức độ đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật cũng như khả năng triển khai trên thực tế.
"Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý mới quyết định thời điểm áp dụng phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu vận hành hệ thống điện và quyền lợi của khách hàng sử dụng điện sinh hoạt", ông nói.
Làm sao áp dụng thành công biểu giá điện theo giờ với hộ gia đình?
Liên quan đến biểu giá điện theo giờ, Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) cũng cho rằng việc điều chỉnh khung giờ cao điểm và nghiên cứu áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng xuất phát từ thay đổi lớn của hệ thống điện, khi điện mặt trời tăng nhanh nhưng công suất phát cao vào ban ngày, trong khi phụ tải thường đạt đỉnh vào chiều tối, buộc hệ thống phải huy động các nguồn linh hoạt có chi phí cao.
Cơ chế giá theo giờ nhằm tạo động lực để khách hàng dịch chuyển một phần nhu cầu khỏi giờ cao điểm, tận dụng tốt hơn nguồn điện mặt trời và giảm áp lực lên hệ thống. Theo tính toán của NSMO, nếu dịch chuyển được 3-5% phụ tải buổi tối sang ban ngày, công suất đỉnh có thể giảm khoảng 450-750MW; nếu đạt 10%, mức giảm có thể lên tới 1.500MW.
Theo TS Nguyễn Huy Hoạch, Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, biểu giá điện theo giờ không phải là hình thức tăng giá điện mà là cơ chế phản ánh đúng hơn chi phí cung cấp điện theo từng thời điểm trong ngày.
Khi giá điện được chia theo giờ, người dân sẽ có thêm động lực điều chỉnh thời gian sử dụng các thiết bị tiêu thụ nhiều điện nếu điều kiện cho phép. Sự thay đổi của hàng chục triệu hộ gia đình có thể tạo ra tác động đáng kể đối với toàn hệ thống điện.
Đề xuất của Bộ Công Thương là sự chuyển dịch từ cơ chế quản lý chủ yếu dựa trên sản lượng điện tiêu thụ, sang cơ chế kết hợp giữa quản lý sản lượng và quản lý thời điểm sử dụng điện. Vị chuyên gia cho biết đây cũng là xu hướng đã được nhiều quốc gia áp dụng khi hệ thống điện bước vào giai đoạn có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao, phụ tải biến động mạnh và yêu cầu vận hành linh hoạt ngày càng lớn.
Theo ông Hoạch, đề xuất cũng không phải là áp dụng đại trà ngay lập tức khi chỉ hướng tới khách hàng sinh hoạt "khi điều kiện kỹ thuật cho phép". Điều này cho thấy cơ quan quản lý lựa chọn lộ trình triển khai từng bước nhằm bảo đảm tính khả thi và sự đồng thuận của xã hội.
Nhân viên điện lực liên tục đo tải, san pha, xử lý sự cố trong những ngày nắng nóng ở Hà Nội (Ảnh: Thành Đông).
TS Hoạch cho rằng, khách hàng sinh hoạt đang ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong bài toán điều độ hệ thống. Sự phát triển mạnh của điện mặt trời khiến nguồn điện dồi dào vào buổi trưa, trong khi nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình lại tập trung vào cuối buổi chiều và buổi tối - thời điểm hệ thống thường đạt đỉnh phụ tải.
Nếu hàng triệu hộ dân có thể dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang ngoài giờ cao điểm, hệ thống sẽ giảm đáng kể công suất cực đại, qua đó giảm áp lực đầu tư thêm nguồn điện và lưới điện chỉ để phục vụ một số giờ cao điểm trong ngày.
Ông nhấn mạnh, mục tiêu của biểu giá điện theo giờ không phải tăng tiền điện mà là giảm chi phí vận hành của toàn hệ thống. Những hộ có khả năng chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang giờ thấp điểm hoàn toàn có thể giảm hóa đơn tiền điện, trong khi chi phí cung cấp điện được phân bổ hợp lý hơn theo tín hiệu của hệ thống.
Để triển khai thành công biểu giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt, theo TS Nguyễn Huy Hoạch, trước hết cần đáp ứng đồng bộ các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, công nghệ và cơ chế chính sách.
Theo ông, điều kiện tiên quyết là hạ tầng đo đếm. Giá điện theo giờ chỉ có thể áp dụng khi khách hàng được lắp đặt công tơ điện tử có khả năng ghi nhận chính xác lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ. Đây cũng là lý do Bộ Công Thương chỉ đề xuất áp dụng cơ chế này đối với các trường hợp đáp ứng điều kiện kỹ thuật.
Bên cạnh đó, ngành điện cần có hệ thống công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu đủ mạnh để xử lý lượng dữ liệu đo đếm từ hàng triệu khách hàng, đồng thời bảo đảm minh bạch để người dân có thể theo dõi lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ.
Chuyên gia nêu, biểu giá cũng cần được thiết kế hợp lý, với mức chênh lệch đủ lớn giữa giờ cao điểm và giờ thấp điểm để tạo động lực thay đổi hành vi sử dụng điện, nhưng vẫn phải bảo đảm ổn định, dễ hiểu và không gây xáo trộn lớn đến đời sống người dân.
Cùng với đó, công tác truyền thông và hướng dẫn sử dụng điện hiệu quả cũng đóng vai trò quan trọng, giúp người dân hiểu rõ mục tiêu của chính sách và lợi ích khi điều chỉnh thói quen tiêu dùng điện.
Vị chuyên gia cho rằng về dài hạn, khi công tơ điện tử, thiết bị gia dụng thông minh, điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và xe điện được phổ biến hơn, biểu giá điện theo thời gian sử dụng sẽ phát huy hiệu quả rõ nét. Khi đó, nhiều thiết bị có thể tự động lựa chọn thời điểm tiêu thụ điện tối ưu theo tín hiệu giá, góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện.