Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần qua thông báo người đồng cấp Nga Vladimir Putin đồng ý lập tức cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu, thêm 500.000 tấn trong tháng 11 và 4 triệu tấn sau đó.
Chính quyền ông Trump cũng tạm thời dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với nhiên liệu từ Nga, đồng thời yêu cầu Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu của Moskva.
Tổng thống Nga Vladimir Putin trong cuộc gặp hai đặc phái viên Mỹ ngày 5/9 ở Moskva. Ảnh: AP
Tổng thống Nga Vladimir Putin đầu tháng này thừa nhận các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu và những doanh nghiệp khác đã khiến nước này thiệt hại tương đương khoảng 1% GDP.
"Thỏa thuận diesel là dấu hiệu cho thấy ông Trump sẵn sàng nghiêng cán cân về phía Nga", Constant Meheut, nhà bình luận của NY Times, nhận định. Lượng dầu diesel mà Nga bán ra tương đương 7,5 triệu thùng, có thể giúp nước này thu về khoảng 4 tỷ USD và một phần số tiền đó nhiều khả năng sẽ được chi cho cuộc chiến tại Ukraine.
Giảm nhẹ sức ép
Ukraine bắt đầu tập kích các nhà máy lọc dầu Nga từ năm 2024, nhưng ban đầu ít gây tác động. Hiệu quả tăng lên khi Kiev tăng cường sử dụng máy bay không người lái (UAV) tấn công vào những bộ phận then chốt, khó sửa chữa của các nhà máy lọc dầu, trong đó có tháp chưng cất.
Theo dữ liệu được tổng hợp bởi Tochnyi, nhóm nghiên cứu nguồn mở của Ukraine, chiến dịch tập kích quy mô lớn bằng UAV nhằm vào các nhà máy lọc dầu ở Nga thật sự bắt đầu từ tháng 8/2025. Tần suất tấn công giảm dần vào mùa đông, khi Nga và Ukraine tiến hành nhiều vòng hòa đàm, trước khi gia tăng vào tháng 4 và đạt mức cao kỷ lục vào tháng 8.
Theo báo cáo tháng trước của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), sản lượng xăng của Nga giảm 20% so với năm 2025, trong khi sản lượng diesel giảm gần 30%. Các cuộc tập kích của Ukraine khiến Moskva phải hạn chế xuất khẩu diesel. Nga hiện cho biết sẽ dỡ bỏ các hạn chế này để bán nhiên liệu cho Mỹ.
IEA thêm rằng nguồn thu thuế từ dầu mỏ của Nga trong giai đoạn tháng 1-8/2026 cũng giảm gần 17% so với cùng kỳ năm 2025.
Đáp lại, Nga cũng tăng cường các cuộc tập kích quy mô lớn bằng tên lửa, UAV vào hạ tầng năng lượng trọng điểm của Ukraine, đặc biệt là hệ thống điện. Đây được coi là cuộc chiến kinh tế giữa hai bên nhằm buộc đối phương hứng chịu thiệt hại tối đa và phải chấp nhận nhượng bộ trên bàn đàm phán.
Khói đen bốc lên từ khu vực nhà máy lọc dầu của Gazprom nằm ở ngoại ô phía đông nam thủ đô Moskva, Nga, hôm 18/6, sau một cuộc tấn công bằng UAV quy mô lớn từ Ukraine. Ảnh: AFP
Nga đang tập kích Ukraine bằng kho vũ khí ngày càng lớn, có sức công phá và độ chính xác ngày càng cao, tận dụng những lỗ hổng trong hệ thống phòng không của Ukraine. Bộ trưởng Kinh tế Ukraine Oleksandr Kravchenko cho hay các cuộc tấn công của Nga gây thiệt hại ước tính 10 tỷ USD cho các tài sản cố định của Ukraine chỉ riêng trong năm nay.
Do các cuộc tấn công của Nga, lưu lượng tàu qua ba cảng ở Odessa đã giảm gần 95% trong tháng 8 và tháng 9 so với cùng kỳ năm ngoái, theo dữ liệu cảng biển mà NY Times thu thập được. Trong tháng 9, chỉ có 12 chuyến tàu rời cảng thành công, so với 266 chuyến của tháng 9/2025.
"Nếu Ukraine bị buộc phải ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu, lợi thế của Nga trong cuộc chiến kinh tế đó sẽ tăng lên", Meheut bình luận.
Thắng lợi ngoại giao cho Nga
Không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế và giúp nới lỏng trừng phạt, thỏa thuận dầu diesel với Mỹ còn được xem là thắng lợi ngoại giao quan trọng với Nga, theo Sagar Kar, nhà bình luận của Times Now.
Bằng cách đồng ý cung cấp lượng lớn dầu diesel cho thị trường toàn cầu vốn đang thiếu hụt nhiên liệu, Moskva có thể làm gia tăng bất đồng trong các nước phương Tây về cách tiếp cận với Nga.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã chỉ trích thỏa thuận này là "quyết định yếu ớt của một đối tác mạnh", giúp Nga có thêm tiền cho cuộc chiến.
Đáp lại, ông Trump nói Mỹ cho phép Ukraine tùy ý hành động với Nga, ngoại trừ việc tấn công các nhà máy lọc dầu, vì điều đó gây ảnh hưởng đến toàn thế giới. Sau đó, ông kêu gọi Ukraine thay lãnh đạo. Theo CNN, ông Trump dường như đã quy trách nhiệm cho Ukraine vì đã khiến giá nhiên liệu tăng cao, gây ảnh hưởng đặc biệt lớn tại Mỹ.
Sagar Kar nhận định Mỹ đang nắm trong tay những công cụ gây sức ép mạnh mẽ có thể khiến Ukraine phải tuân thủ yêu cầu. Mỹ đã cắt giảm hỗ trợ tiền và vũ khí cho Kiev, nhưng họ vẫn cung cấp thông tin tình báo, yếu tố quan trọng cho năng lực phòng thủ của Ukraine.
"Sự hỗ trợ đó có thể bị cắt hoàn toàn nếu Ukraine tiếp tục tấn công các cơ sở lọc dầu Nga mà ông Trump muốn giữ nguyên vẹn", Kar cho hay.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (phải) và người đồng cấp Ukraine Volodymyr Zelensky tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ ngày 8/7. Ảnh: AP
Nhà bình luận này thêm rằng kịch bản như vậy từng xảy ra khi Mỹ tuyên bố cắt hỗ trợ tình báo cho Ukraine vào đầu năm ngoái, sau cuộc tranh cãi gay gắt giữa ông Trump và ông Zelensky tại Phòng Bầu dục. Ông Zelensky dường như nhận thức rõ mối nguy hiểm này.
Không riêng Ukraine, thỏa thuận diesel còn vấp chỉ trích từ các đối tác châu Âu khác, những nước vốn muốn Mỹ cứng rắn thay vì hợp tác với Nga. Thủ tướng Litva Mindaugas Sinkevicius ngày 12/10 mô tả thỏa thuận dầu diesel giữa Mỹ và Nga là "nỗi xấu hổ".
"Chúng tôi không tự hào về điều đó. Thật xấu hổ và nhục nhã. Tôi cũng không chắc liệu nó có đang được triển khai hay chỉ là một tuyên bố chính trị", ông Sinkevicius nói với Sky News bên lề Diễn đàn An ninh Warsaw tại Ba Lan.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent trong khi đó chỉ trích các nước châu Âu "đạo đức giả", cho rằng họ vẫn tiếp tục mua năng lượng Nga, trong khi lại phản đối thỏa thuận của Mỹ.
Nga ngày 12/10 cho biết đã bán tổng cộng 320 tỷ USD năng lượng cho các nước châu Âu từ năm 2022, bất chấp các lệnh trừng phạt vì xung đột Ukraine.
Thời điểm Mỹ và Nga đạt thỏa thuận cũng tạo ra "sự mỉa mai", theo Kar.
"Chỉ vài tuần trước, ông Trump đã ký ban hành đạo luật do cố thượng nghị sĩ Lindsey Graham đề xuất, cho phép áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc với bất kỳ quốc gia nào mua dầu Nga. Giờ đây, chính Washington lại trở thành khách hàng mua nhiên liệu của Moskva", nhà bình luận này cho hay.
Thanh Tâm (Theo NY Times, Times Now, CNN, Reuters)