Sau hợp nhất, Đắk Lắk mở rộng không gian phát triển kết nối đại ngàn Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ cùng nguồn nhân lực khoa học công nghệ dồi dào.
Tuy nhiên, Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) hai năm liên tiếp lại cho thấy nghịch lý: thể chế và hạ tầng đầu vào đạt điểm khá, nhưng sản phẩm tri thức và năng lực công nghệ doanh nghiệp đầu ra lại chạm đáy.
Nhóm phóng viên TTXVN thực hiện 3 bài viết tập trung nêu rõ nguyên nhân của nghịch lý trên; từ đó định hình các đòn bẩy thể chế, tài chính và hạ tầng đưa Đắk Lắk bứt phá vào top 15 của cả nước về đổi mới sáng tạo.
Quy tụ đội ngũ hơn 4.500 cán bộ, chuyên gia khoa học công nghệ, sở hữu số lượng giáo sư, phó giáo sư và tiến sỹ vượt trội so với các tỉnh lân cận, Đắk Lắk được kỳ vọng sẽ trở thành trung tâm tri thức và động lực đổi mới sáng tạo cấp vùng.
Tuy nhiên, bảng xếp hạng PII do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố đã phản ánh thực tế: tổng điểm của địa phương liên tục nằm ở nhóm nửa dưới toàn quốc do những điểm nghẽn nghiêm trọng ở khâu thương mại hóa kết quả nghiên cứu và trình độ công nghệ của khối doanh nghiệp.
Đồ thị lệch pha giữa tiềm lực học thuật và kết quả đo lường PII
Theo số liệu thống kê về tiềm lực khoa học công nghệ, toàn tỉnh Đắk Lắk hiện có hơn 4.500 người làm việc trực tiếp trong các tổ chức khoa học và công nghệ, viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học và các đơn vị cung cấp dịch vụ công nghệ. Đội ngũ này có học vị cao nhất khu vực Tây Nguyên, gồm 4 giáo sư, 24 phó giáo sư, 189 tiến sỹ, hơn 1.000 thạc sĩ và 2.300 người có trình độ đại học chuyên ngành kỹ thuật, công nghệ.
Hệ thống đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu đóng chân trên địa bàn dày dặn như: Trường Đại học Tây Nguyên triển khai 519 đề tài, dự án khoa học công nghệ trong giai đoạn 2021-2025; Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) quản lý hàng trăm nguồn gen cà phê, hồ tiêu, sầu riêng thuần chủng cùng với Trường Đại học Phú Yên và Trường Đại học Xây dựng Miền Trung tạo thành các trục nghiên cứu liên ngành.
Tuy nhiên, khi Bộ Khoa học và Công nghệ công bố Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) năm 2025, Đắk Lắk chỉ đạt tổng điểm 34,80 điểm, xếp hạng 24 trên tổng số 34 tỉnh, thành phố được đánh giá. Sang năm 2026, chỉ số PII của tỉnh đạt 33,66 điểm và tiếp tục giậm chân tại chỗ ở vị trí thứ 24/34 địa phương sau hợp nhất.
Đánh giá khách quan về kết quả này, ông Bùi Thanh Toàn, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đắk Lắk nhấn mạnh: “Địa phương không thể và không bao giờ được phép bằng lòng với vị trí thứ 24/34. Chỉ số PII không phải là một danh hiệu hình thức để chạy theo phong trào, mà nó chính là bản chụp X-quang toàn diện nhất về thực trạng nội lực của nền kinh tế tri thức của tỉnh. Nếu nhìn sâu vào cấu trúc điểm số, chúng ta thấy rõ sự mất cân đối rất lớn: tỉnh làm rất tốt khâu cải cách hành chính, hoàn thiện thể chế và hạ tầng viễn thông, nhưng giá trị gia tăng tạo ra từ sản phẩm tri thức và năng lực công nghệ của doanh nghiệp lại rơi vào nhóm thấp nhất. Đây là điểm nghẽn mang tính cấu trúc mà ngành khoa học công nghệ cùng các cấp, ngành phải thẳng thắn nhận diện để tìm lối ra."
Bóc tách 7 trụ cột thành phần cấu thành PII năm 2025 của Đắk Lắk cho thấy một đồ thị phát triển lệch pha. Ở các trụ cột đầu vào, Đắk Lắk đạt điểm số ở mức khá: Trụ cột 1 (Thể chế và chính sách) đạt 52,48 điểm nhờ những đột phá về cải cách thủ tục hành chính và hỗ trợ khởi nghiệp; Trụ cột 3 (Cơ sở hạ tầng kỹ thuật và công nghệ thông tin) đạt 46,69 điểm khi hạ tầng viễn thông 4G/5G đã phủ sóng tới 98% thôn, buôn; Trụ cột 7 (Tác động kinh tế-xã hội) đạt 48,34 điểm, phản ánh hoạt động đổi mới bước đầu đã giải quyết việc làm và thúc đẩy tăng trưởng.
Tuy nhiên, toàn bộ điểm số tổng hợp lại bị kéo sụt nghiêm trọng bởi các trụ cột đầu ra và năng lực kinh tế thực chất. Cụ thể: Trụ cột 2 (Vốn con người và R&D) chỉ đạt 27,17 điểm do nhân lực nghiên cứu hầu như vắng bóng trong khối doanh nghiệp; Trụ cột 4 (Trình độ phát triển của thị trường) đạt 29,20 điểm. Đặc biệt, hai trụ cột bị coi là “điểm nghẽn chạm đáy” gồm: Trụ cột 5 (Trình độ phát triển của doanh nghiệp) chỉ đạt 21,74 điểm và Trụ cột 6 (Sản phẩm tri thức, sáng tạo và công nghệ) tụt xuống mức 19,95 điểm - mức thấp nhất trong số 7 trụ cột.
Phân tích dữ liệu này, Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo tỉnh Đắk Lắk Lê Đăng Pha cho biết: “Khoảng cách chênh lệch giữa thể chế đạt trên 52 điểm với sản phẩm tri thức chỉ đạt dưới 20 điểm đã phản ánh một vết nứt rất lớn trong khâu chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nguyên nhân sâu xa nằm ở cơ cấu nhân lực khoa học và công nghệ của tỉnh đang bị lệch pha."
Theo ông Lê Đăng Pha, gần 33% nhân lực trình độ cao đang tập trung ở các ngành khoa học xã hội, giáo dục đào tạo và quản lý hành chính với hơn 100 tiến sĩ và gần 600 thạc sĩ. Trong khi đó, lĩnh vực then chốt là công nghệ thông tin, chuyển đổi số và an toàn thông tin chỉ chiếm 10% với khoảng 5 tiến sỹ.
Tỉnh thiếu trầm trọng các chuyên gia đầu ngành về công nghệ lõi như AI, Big Data, Cloud hay kinh tế tuần hoàn. Lực lượng chất xám hầu như nằm trọn trong khu vực công lập, trong khi lực lượng làm R&D trực tiếp trong doanh nghiệp tư nhân gần như bằng không.
Sự đơn độc của khối doanh nghiệp và khoảng cách không gian phát triển
Sự yếu kém của Trụ cột 5 (21,74 điểm) và Trụ cột 6 (19,95 điểm) không chỉ nằm ở khâu nghiên cứu của các viện, trường mà còn bắt nguồn trực tiếp từ năng lực hấp thụ công nghệ của cộng đồng doanh nghiệp địa phương.
Đánh giá thực trạng này, bà Đậu Thị Quỳnh Hoa, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên dẫn chứng: “Quy mô khu vực doanh nghiệp của Đắk Lắk tiếp tục mở rộng.
Năm 2025, tỉnh có 3.168 doanh nghiệp thành lập mới và hiện có hơn 20.000 doanh nghiệp đang hoạt động, đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu hơn 2,8 tỷ USD. Cơ cấu kinh tế đang chuyển dịch mạnh sang dịch vụ và công nghiệp chế biến. Thế nhưng, số lượng tăng không đồng nghĩa với năng lực đổi mới sáng tạo được nâng lên tương ứng."
Theo bà Đậu Thị Quỳnh Hoa, toàn tỉnh Đắk Lắk hiện nay chỉ có 15 doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận Doanh nghiệp khoa học công nghệ chính thức, chủ yếu trong mảng sản xuất giống cây trồng và chế biến sâu. Phần lớn doanh nghiệp trên địa bàn là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), năng lực tài chính mỏng, trình độ quản trị công nghệ hạn chế. Đối với họ, việc bỏ vốn đầu tư cho R&D, dữ liệu hay thử nghiệm sản phẩm mới luôn đi kèm độ trễ lớn và rủi ro cao. Do đó, các doanh nghiệp này có xu hướng ưu tiên rót tiền vào các hoạt động tạo doanh thu trước mắt hơn là đầu tư cho năng lực đổi mới dài hạn.
Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh, Đắk Lắk đứng trước bài toán tổ chức không gian phát triển đa cực theo mô hình “ba-ba-hai-ba,” xác lập Tuy Hòa-Đông Hòa là trung tâm động lực ven biển phía Đông, song song với trung tâm cao nguyên Buôn Ma Thuột.
Từ điểm nhìn phía Đông, Thạc sỹ Lê Bạt Sơn, Trường Đại học Phú Yên nêu lên những khoảng trống thực tế, Báo cáo PII 2025 đã chỉ ra hai điểm nghẽn cốt lõi của tỉnh nằm ở Trình độ phát triển doanh nghiệp và Sản phẩm tri thức. Tuy Hòa-Đông Hòa đã được định vị là cực tăng trưởng động lực hướng biển, nhưng hạ tầng đổi mới sáng tạo như Trung tâm Đổi mới sáng tạo cấp tỉnh hay Sàn giao dịch khoa học và công nghệ hiện đều đặt tại Buôn Ma Thuột, cách xa trung tâm phía Đông hơn 200km.
Khoảng cách địa lý này tạo ra sự lệch pha về hạ tầng và cơ chế hỗ trợ. Các doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản, chế biến hải sản và dịch vụ cảng biển ở phía Đông gần như chưa tiếp cận được hệ thống ươm tạo và sàn chuyển giao công nghệ. Sự phân tán này khiến tri thức khoa học không thể truyền dẫn thành các giải pháp kỹ thuật cụ thể, làm cho chỉ số đầu ra công nghệ của tỉnh tiếp tục bị ghìm chặt ở mức thấp.
Đắk Lắk đang đứng trước nghịch lý: đầu vào được đầu tư lớn bằng ngân sách, bằng cơ sở trường viện và hạ tầng cáp quang viễn thông, nhưng đầu ra thương mại hóa qua sản phẩm trí tuệ và doanh nghiệp công nghệ lại tắc nghẽn. Để giải mã được nghịch lý này cần phải nhìn sâu vào những nơi đang "chôn vùi" hàng trăm đề tài nghiên cứu sau ngày nghiệm thu./.
Bài 2: Đứt gãy “ba nhà” - rào cản đưa các kết quả nghiên cứu khoa học ra thị trường
(TTXVN/Vietnam+)