Ngôn ngữ ký hiệu ngày càng lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội nhờ sự hưởng ứng của giới trẻ và ứng dụng công nghệ hiện đại. Môi trường giáo dục hòa nhập cùng sự tận tâm của đội ngũ giáo viên cũng góp phần cho người khiếm thính phát triển ngôn ngữ, tự tin giao tiếp và từng bước hòa nhập cộng đồng.
Lan tỏa ngôn ngữ ký hiệu trong dòng chảy hiện đại
Ngôn ngữ ký hiệu hay ngôn ngữ dấu hiệu, thủ ngữ là ngôn ngữ chủ yếu được cộng đồng người câm điếc sử dụng nhằm chuyển tải thông tin qua cử chỉ, điệu bộ của cơ thể và nét mặt thay cho lời nói.
Đây được coi là một hệ thống ngôn ngữ thị giác hoàn chỉnh, sở hữu vốn từ vựng phong phú cùng cấu trúc ngữ pháp độc lập với ngôn ngữ nói.
Không mang tính toàn cầu, mỗi quốc gia hay thậm chí từng khu vực địa lý hình thành những hệ thống ngôn ngữ ký hiệu riêng biệt; điển hình tại Việt Nam, các biến thể ký hiệu đặc trưng của Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh hay Hải Phòng cùng tồn tại song song và phát triển.
Để làm chủ ngôn ngữ này, những người có nhu cầu học tiếp cận thông qua nhiều kênh đào tạo đa dạng. Đối với trẻ em, các trường chuyên biệt và trung tâm giáo dục hòa nhập là môi trường đặt nền móng đầu tiên với sự đồng hành của giáo viên chuyên trách.
Với những đứa trẻ sinh ra trong gia đình có bố mẹ là người điếc, thủ ngữ trở thành ngôn ngữ mẹ đẻ được tiếp nhận một cách tự nhiên từ những năm tháng đầu đời.
Trong kỷ nguyên số, sự ra đời của các từ điển trực tuyến và ứng dụng học tập thông minh cũng đang tạo điều kiện thuận lợi để người câm điếc, khiếm thính cùng người thân chủ động trau dồi vốn từ mọi lúc, mọi nơi.
Hiện nay, ngôn ngữ ký hiệu không còn gói gọn trong phạm vi giao tiếp nội bộ của cộng đồng người khiếm thính mà đang từng bước hòa nhập sâu rộng vào dòng chảy xã hội. Hình ảnh các phiên dịch viên ký hiệu xuất hiện trên các bản tin thời sự, chương trình truyền hình hay sự kiện lớn đã trở nên quen thuộc.
Bên cạnh đó, sự bùng nổ của công nghệ với các ứng dụng trí tuệ nhân tạo chuyển đổi ký hiệu thành văn bản đang xóa mờ khoảng cách giao tiếp. Đáng chú ý, xu hướng học ngôn ngữ ký hiệu cũng mở rộng trong cộng đồng và được ứng dụng trong phương pháp giáo dục sớm cho trẻ điếc hoặc khiếm thính.
Cô Nguyễn Thị Kiều Ninh, Giáo viên Công tác tại Trung tâm Nuôi dưỡng trẻ khuyết tật Hà Nội nhấn mạnh về việc học ngôn ngữ ký hiệu từ sớm của người khiếm thính: “Học ngôn ngữ ký hiệu sớm không chỉ là một lựa chọn, mà là yếu tố sống còn quyết định cả tương lai của một đứa trẻ khiếm thính. Giai đoạn từ 0 đến 5 tuổi là “giai đoạn vàng” của não bộ trong việc tiếp thu ngôn ngữ tự nhiên. Nếu trẻ khiếm thính bẩm sinh không được tiếp cận với một hệ thống ngôn ngữ hoàn chỉnh dù là nghe nói hay ký hiệu trong giai đoạn này, hậu quả là Hội chứng Thiếu hụt Ngôn ngữ. Tổn thương nhận thức này là vĩnh viễn và vô cùng khó đảo ngược sau 7-8 tuổi.”
Không dừng lại ở các phương thức tiếp cận truyền thống, giới trẻ gen Z đang dần tiếp cận với ngôn ngữ ký hiệu thông qua văn hóa đại chúng. Nền tảng TikTok nhanh chóng trở thành cầu nối lớn nhất khi trào lưu "cover" các bài hát nổi tiếng bằng thủ ngữ liên tục tạo sóng truyền thông, lan tỏa tới hàng triệu người xem.
Nhờ dòng chảy sáng tạo ấy, ngôn ngữ của đôi tay dần bước ra khỏi không gian yên lặng để tiếp cận rộng rãi với công chúng, khơi dậy niềm yêu thích và ý thức trách nhiệm xã hội ở thế hệ trẻ.
Qua làn sóng lan tỏa trên không gian mạng, nhiều bạn trẻ đã bước ra thực tế để trực tiếp dấn thân vào các hoạt động vì cộng đồng. Trải nghiệm từ các dự án này phần nào giúp ý thức rõ hơn về sứ mệnh lan tỏa và đưa ngôn ngữ ký hiệu đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Bạn Trần Duy Lâm, 20 tuổi, sinh viên Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ: “Trước đây, tôi có cơ hội tham gia các hoạt động tình nguyện tại một trường phổ thông năng khiếu, từ đó được tiếp xúc trực tiếp với các em và bắt đầu sử dụng ngôn ngữ ký hiệu trong giao tiếp. Quá trình đó giúp tôi nhận ra rằng ngôn ngữ ký hiệu vẫn cần được biết đến rộng rãi hơn.”
Nhìn ở góc độ định hướng phát triển bản thân, việc học ngôn ngữ ký hiệu cũng mở ra nhiều hướng đi mới cho giới trẻ. Không ít người trẻ kỳ vọng sẽ kết hợp chuyên môn sẵn có với thủ ngữ để tạo ra những giá trị thiết thực cho xã hội.
“Trong thời gian tới, tôi mong muốn tiếp tục duy trì và phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, có thể đưa nó trở thành một phần trong công việc và cuộc sống của mình. Tôi cũng muốn xem đây như một công việc song song với chuyên môn, qua đó có thể tham gia nhiều hơn vào các hoạt động phổ biến ngôn ngữ ký hiệu và giúp mọi người có thêm hiểu biết về cộng đồng người Điếc, người khiếm thính,” bạn Lâm cho biết.
Mong muốn lan tỏa ngôn ngữ ký hiệu của giới trẻ là tín hiệu tích cực, nhưng để ngôn ngữ này thực sự phát huy vai trò nền tảng trong đời sống của người khiếm thính, môi trường giáo dục chính quy vẫn giữ vai trò then chốt.
Nâng cao năng lực giao tiếp cho trẻ khiếm thính
Trong không gian của lớp học chuyên biệt dành cho trẻ khiếm thính, nơi không có tiếng giảng bài vang vọng, không có tiếng đọc đồng thanh, đôi bàn tay cùng những nét mặt sinh động của giáo viên và học sinh trở thành thứ "ngôn ngữ" duy nhất của lớp học. Sự tương tác ấy tạo nên một không gian học tập đặc thù, nơi thị giác thay thế âm thanh và kết nối thầy trò.
Trong môi trường này, nhà trường không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn giúp trẻ khiếm thính hình thành năng lực ngôn ngữ, phát triển tư duy và cảm xúc. Hệ thống ký hiệu chuẩn hóa cùng sự đồng hành của thầy cô, bạn bè tạo nền tảng để các em tự tin bước ra khỏi thế giới riêng.
“Giáo viên dạy ngôn ngữ ký hiệu cho trẻ khiếm thính không đơn thuần là người truyền thụ kiến thức, mà là một “kiến trúc sư” ngôn ngữ và mạng lưới xã hội cho học sinh. Thầy cô giúp các em hệ thống hóa từ vựng, cú pháp, biểu cảm khuôn mặt và ngôn ngữ hình thể; đồng thời sử dụng thủ ngữ để truyền đạt các kiến thức toán học, khoa học, văn học. Bằng sự am hiểu chuyên môn, họ tạo ra một môi trường giao tiếp an toàn. Tại đây, học sinh không sợ bị nói sai, không lo bị phán xét, từ đó từng bước đập tan sự rụt rè, xây dựng sự tự tin và lòng tự trọng cá nhân,” chuyên gia Nguyễn Thị Kiều Ninh chia sẻ.
Trong hành trình gieo con chữ, người giáo viên dạy trẻ khiếm thính giữ một sứ mệnh vô cùng đặc biệt. Họ không chỉ là người đứng lớp trao kiến thức, mà còn đóng vai trò như người phiên dịch cuộc sống, người kiến tạo niềm tin cho những tâm hồn trẻ thơ vốn chịu nhiều thiệt thòi.
Chính sự tận tụy ấy đã truyền cho các em sự tự tin để cất lên "tiếng nói" của chính mình, sẵn sàng chủ động giao tiếp và hòa nhập bình đẳng với cộng đồng.
Việc giảng dạy cho học sinh khiếm thính mang những đặc thù riêng biệt bởi những rào cản về khả năng nghe, nói của các em.
Chia sẻ về công việc giảng dạy và đồng hành cùng học sinh khiếm thính tại Trường Phổ thông cơ sở Xã Đàn, Hà Nội, cô Vũ Thị Hiền, Phó Bí thư chi bộ nhà trường, Tổ trưởng Tổ dạy học chuyên biệt nhấn mạnh: “Dựa trên chương trình giáo dục, tôi phải xây dựng kế hoạch bài giảng phù hợp với đặc điểm của học sinh. Giáo viên sẽ chắt lọc những kiến thức cơ bản, trọng tâm nhất để truyền đạt, đồng thời chủ động thay thế những ngữ liệu quá trừu tượng bằng hình ảnh hoặc ví dụ gần gũi hơn để phù hợp với khả năng tiếp thu của các em.”
Trong mỗi giờ học, giáo viên linh hoạt kết hợp slide bài giảng, bảng từ, giáo cụ trực quan với lời giải thích và ngôn ngữ ký hiệu, giúp học sinh khiếm thính tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn.
Sự đồng hành của cô không chỉ gói gọn trên bục giảng mà còn xuyên suốt các hoạt động thường ngày, từ giờ ăn, giấc ngủ trưa đến những tiết học năng khiếu. Điều tạo điểm tựa tinh thần, giúp các em dần cởi mở và chủ động hơn trong giao tiếp.
Để ngôn ngữ ký hiệu không bị bó hẹp trong bốn bức tường lớp học, những chuyến đi thực tế chính là "chìa khóa" mở ra thế giới cho trẻ khiếm thính. Mỗi địa điểm dừng chân trở thành một không gian học tập, nơi các em được khám phá nét đẹp văn hóa, tự do đặt câu hỏi và thực hành giao tiếp bằng ngôn ngữ ký hiệu. Qua đó, khả năng giao tiếp và sự chủ động của các em từng bước được cải thiện.
Song song với những chuyến đi trải nghiệm, mô hình giáo dục hòa nhập ngay tại nhà trường đang tiếp tục đặt những gạch nối nhân văn. Trong cùng một không gian lớp học, những học sinh khiếm thính hay mang dị tật được xếp ngồi chung cùng các bạn phát triển bình thường nhằm đảm bảo quyền bình đẳng và phát triển toàn diện cả về kiến thức lẫn kỹ năng xã hội.
Khi biết sẻ chia và giúp đỡ lẫn nhau từ những việc nhỏ nhất, thế hệ trẻ sẽ cùng trưởng thành mà không còn tồn tại bất kỳ rào cản hay sự phân biệt nào./.
(Vietnam+)