Người phụ nữ Mông học chữ ở tuổi lấy chồng, 'dệt' thêm cơ hội cho chị em - Thanh Niên

Không chấp nhận số phận phụ nữ Mông phải lấy chồng sớm, không biết chữ, Vàng Thị Cầu bắt đầu học lớp 1 ở tuổi 17, rồi lấy hai bằng đại học. Chị còn tạo sinh kế từ nghề dệt lanh, giúp phụ nữ Mông khẳng định vị thế trong gia đình và xã hội.

Quyết tâm học chữ ở tuổi lấy chồng

Ở xã Sà Phìn, tỉnh Tuyên Quang, Vàng Thị Cầu, Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ xã, được nhiều chị em biết đến bởi câu chuyện vượt qua tập tục lạc hậu để tìm con chữ. Từ người phụ nữ bắt đầu học lớp 1 ở tuổi 17, chị vươn lên bằng tri thức, rồi tìm cách tạo sinh kế từ nghề dệt lanh để giúp phụ nữ Mông có thêm cơ hội tự chủ cuộc sống.

Sinh năm 1974 trong một gia đình đông anh chị em, Vàng Thị Cầu lớn lên giữa tập tục trọng việc học của con trai hơn con gái. Theo quan niệm phổ biến ở địa phương thời bấy giờ, con gái khoảng 14 - 15 tuổi phải lấy chồng, còn chuyện đến trường gần như không được đặt ra.

Nhưng Cầu không muốn cuộc đời mình chỉ quanh quẩn với những lối mòn đã định sẵn. Năm 17 tuổi, chị trốn bố đi học lớp 1. Trong vòng 4 năm, chị hoàn thành chương trình tiểu học và THCS, sau đó theo học hệ 9+1 ngành sư phạm tiểu học. Vừa làm việc, vừa chăm lo gia đình, chị tiếp tục thi vào Khoa Mầm non, Trường đại học Sư phạm Hà Nội. Chưa dừng lại ở đó, chị còn học thêm văn bằng 2 ngành lịch sử Đảng khi đã có con nhỏ và nhiều công việc phải cáng đáng.

Với chị Cầu, học chữ không chỉ để biết đọc, biết viết, mà còn mở ra một cách nhìn khác về cuộc sống và khả năng tự quyết định tương lai của mình.

Sau này, chị về công tác phụ nữ tại huyện Đồng Văn (trước khi sáp nhập), từng đảm nhiệm cương vị Phó chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ huyện. Những chuyến đi cơ sở giúp chị hiểu rõ hơn những khó khăn mà phụ nữ ở vùng cao phải đối mặt, nhất là khi không có việc làm và thu nhập riêng.

“Tôi được đi cơ sở và nhận thấy có rất nhiều chị em phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, không có việc làm. Không làm ra tiền, chị em phụ nữ không có tiếng nói trong gia đình, nhiều chị em bị chồng bạo hành mà không biết cầu cứu ai”, chị Cầu chia sẻ.

Từ trải nghiệm của bản thân và những câu chuyện tận mắt chứng kiến, chị nhận ra muốn phụ nữ thay đổi vị thế thì không thể chỉ động viên họ vươn lên. Điều quan trọng là giúp họ có công việc, thu nhập và cơ hội tham gia quyết định những việc liên quan đến cuộc sống của mình.

Gây dựng sinh kế từ nghệ dệt lanh

Với người Mông, vải lanh không đơn thuần là chất liệu may mặc mà còn gắn với đời sống văn hóa, phong tục và những quan niệm được truyền qua nhiều thế hệ. Trước đây, vải lanh được coi là vật quý trong gia đình, ít khi mang ra bán. Trong khi đó, nghề dệt lanh vốn quen thuộc với phụ nữ Mông lại có thể mở ra cơ hội tạo thu nhập nếu sản phẩm tìm được đầu ra phù hợp.

Chị Cầu nhận thấy nhiều du khách yêu thích vải lanh bởi đặc tính ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè. Thay vì vận động chị em học một nghề hoàn toàn mới, chị chọn phát huy kỹ năng mà nhiều người đã được mẹ truyền dạy từ nhỏ. Cách làm này vừa tận dụng được vốn nghề truyền thống, vừa tạo điều kiện để phụ nữ khó khăn tham gia sản xuất.

Năm 2017, chị vận động 10 phụ nữ thành lập Hợp tác xã (HTX) Lanh Trắng, đồng thời tổ chức các lớp dạy nghề dệt lanh cho chị em trong khu vực huyện Đồng Văn. Từ những sản phẩm vải lanh truyền thống, HTX từng bước phát triển thêm các mặt hàng thủ công, quà lưu niệm phục vụ du khách đến cao nguyên đá Đồng Văn.

Đến nay, số thành viên HTX tăng lên 30 người. Gần 150 phụ nữ tại các xã lân cận tham gia những tổ sản xuất vải lanh thô và bán lại cho HTX với giá cao hơn thị trường 20.000 đồng/kg. Nhờ đó, hoạt động sản xuất không chỉ tạo việc làm tại HTX mà còn giúp nhiều phụ nữ có thể làm nghề ngay tại địa phương.

Chị Cầu dệt lanh, đấu tranh vì bình đẳng giới trên cao nguyên đá - Ảnh 4. — Chị em phụ nữ Mông thu hoạch lanh ngoài ruộng

Năm 2018, đề án “Phát triển các sản phẩm dệt thổ cẩm từ lanh tự nhiên” do chị Cầu thực hiện đoạt giải nhất cuộc thi Ý tưởng phụ nữ khởi nghiệp do Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam tổ chức. HTX được hỗ trợ 100 triệu đồng để mở rộng sản xuất. Năm 2020, một số sản phẩm của HTX được chứng nhận OCOP 3 sao, trong đó có vỏ gối.

Để sản phẩm vừa giữ được nét truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, chị Cầu động viên chị em tham gia các lớp học nâng cao tay nghề, sáng tạo thêm mẫu mã như túi xách, vỏ gối với hoa văn tinh tế hơn. Khâu nhuộm màu cũng được chú trọng: HTX sử dụng các nguyên liệu tự nhiên như củ nâu để tạo màu nâu, nghệ tạo màu vàng, lá chè tạo màu xanh, thay vì dùng màu tổng hợp.

Những thay đổi ấy cho thấy nghề truyền thống có thể tiếp tục phát triển khi người làm nghề tìm được cách thích ứng với nhu cầu mới. Quan trọng hơn, phụ nữ không chỉ có thêm thu nhập mà còn có cơ hội gìn giữ những kỹ năng gắn với văn hóa của cộng đồng mình.

Có thu nhập, thêm tiếng nói trong gia đình

Với chị Cầu, HTX Lanh Trắng không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn giúp phụ nữ khó khăn có việc làm, thu nhập, từng bước tự chủ cuộc sống. Chị cho biết, nhiều gia đình lâm vào cảnh túng quẫn khi người chồng đi làm ăn xa bị lừa mất tiền, rồi sa vào rượu chè, bạo hành vợ.

Chị Hầu Thị Vá từng thường xuyên bị chồng đánh đập, có lần gãy chân. Thấy vậy, chị Cầu đưa chị Vá 500.000 đồng để trồng lanh. Vài tháng sau, chị Vá mang lanh đến nhờ bán. Sau đó, chị Cầu vận động chị tham gia HTX để có công việc ổn định hơn, từng bước cải thiện cuộc sống.

Sùng Thị Si, giám đốc HTX, thành viên sáng lập, cũng từng chịu cảnh chồng rượu chè, bạo hành sau khi bị lừa mất tiền lúc đi làm ăn xa. “Biết chuyện của tôi, chị Cầu đã vận động tôi tham gia HTX để tự chủ công việc bản thân, có tiếng nói trong gia đình. Không chỉ vậy, tôi cũng vận động chồng cùng đến HTX làm việc. Hiện nay, cuộc sống của vợ chồng tôi rất ổn định, yêu thương nhau”, chị Si chia sẻ.

Ngoài tạo sinh kế, HTX Lanh Trắng còn phối hợp với Hội Liên hiệp phụ nữ xã chăm lo, nuôi dạy gần 50 trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, như mồ côi cha mẹ, gia đình đông con hoặc có cha mẹ đi làm xa.

Giờ đây, trên con đường dẫn vào dinh họ Vương, gian hàng giới thiệu sản phẩm của HTX Lanh Trắng luôn tấp nập khách ra vào. Họ đến không chỉ mua lanh, trải nghiệm văn hóa mà còn để nghe chị Cầu kể về những công đoạn làm ra vải lanh cũng như ý chí vươn lên học tập, xóa bỏ bất bình đẳng giới của chị em người dân tộc Mông trên cao nguyên đá Đồng Văn.

Mời tham gia cuộc thi Sống đẹp lần VI, với tổng giải thưởng 400 triệu đồng

Bước sang mùa thứ VI với chủ đề Hành trình không giới hạn, cuộc thi Sống đẹp do Báo Thanh Niên tổ chức tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm và tôn vinh những giá trị tốt đẹp trong đời sống hằng ngày. Cuộc thi bao gồm hạng mục Bài viết (ký sự, phóng sự, ghi chép) cùng hạng mục Ảnh với tổng giá trị giải thưởng là 400 triệu đồng.

Bài dự thi gửi về địa chỉ email: [email protected], hoặc gửi bằng đường bưu điện về Tòa soạn Báo Thanh Niên: 268 - 270 Nguyễn Đình Chiểu, P.Xuân Hòa, TP.HCM (ngoài bì thư ghi rõ: Bài viết tham dự cuộc thi SỐNG ĐẸP lần VI - 2026. Lưu ý chỉ áp dụng cho hạng mục dự thi Bài viết).

Thời hạn gửi tác phẩm dự thi: đến hết ngày 31.10.2026.

Xem chi tiết thể lệ cuộc thi tại thanhnien.vn