Người thầy cõng chữ về xuôi - Thanh Niên

Ngôn ngữ không chỉ là hệ thống ký hiệu dùng để giao tiếp mà còn là chiếc chìa khóa giúp bảo tồn và lưu trữ văn hóa của một dân tộc, một cộng đồng.

Tây nguyên là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, mỗi cộng đồng lưu giữ kho tàng ngôn ngữ, văn hóa và luật tục riêng. Nhưng trước những biến đổi của đời sống hiện đại, không ít giá trị truyền thống đang dần thu hẹp không gian tồn tại, thậm chí có nguy cơ mai một ngay trong cộng đồng đã tạo nên chúng.

Giữa thực tế ấy, thầy Đặng Trọng Hộ, giáo viên dạy văn, nguyên Trưởng phòng Đào tạo Trường cao đẳng Sư phạm Đà Lạt (nay là Trường cao đẳng Đà Lạt), chọn một con đường riêng: học tiếng các dân tộc bản địa, nghiên cứu luật tục và tìm cách đưa những giá trị văn hóa đại ngàn đến gần hơn với đời sống.

Học tiếng để hiểu văn hóa

Tốt nghiệp Trường đại học Sư phạm Vinh năm 1990, thầy Đặng Trọng Hộ vào Nam Tây nguyên giảng dạy tại Trường Thăng Long - Nam Ban. Vốn say mê văn hóa dân gian từ nhỏ, trong những năm học đại học, ông được giáo sư Hoàng Tiến Tựu truyền cảm hứng và trang bị những kiến thức đầu tiên về lĩnh vực này.

Khi đến với Tây nguyên, tiếp xúc với đồng bào các dân tộc bản địa, ông nhận ra vốn từ giao tiếp ít ỏi là rào cản lớn để hiểu sâu đời sống và văn hóa của họ. Đằng sau những phong tục, tập quán là cả một hệ thống tri thức, quan niệm và cách ứng xử được tích lũy qua nhiều thế hệ. Muốn hiểu những giá trị ấy, trước hết phải hiểu ngôn ngữ của cộng đồng.

Cơ duyên đưa ông gặp linh mục Nguyễn Huy Trọng và linh mục Vũ Đức Vượng, những người đầu tiên hướng dẫn ông học tiếng K’ho và tiếng Mạ. Từ vốn ngôn ngữ ban đầu, ông từng bước mở rộng khả năng giao tiếp, tìm hiểu đời sống buôn làng và tiếp cận kho tàng văn hóa bản địa từ chính cách người dân kể, nghĩ và lý giải thế giới quanh mình.

Với ông, học tiếng dân tộc không phải để trở thành nhà ngôn ngữ học, mà là tìm chiếc chìa khóa mở cánh cửa văn hóa. Khi hiểu được ngôn ngữ, người ngoài cộng đồng mới có thể lắng nghe đầy đủ hơn tâm tư, nguyện vọng của người dân, đồng thời nhìn nhận phong tục, luật tục bằng sự thấu hiểu thay vì chỉ đánh giá từ góc nhìn bên ngoài.

Càng đi sâu tìm hiểu, ông càng nhận ra việc bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng ở sưu tầm, ghi chép. Những giá trị ấy cần được hiểu đúng, vận dụng phù hợp và tiếp tục hiện diện trong đời sống. Đó cũng là lý do ông muốn đưa tiếng nói, chữ viết của đồng bào đến gần hơn với đội ngũ cán bộ, công chức làm việc tại vùng dân tộc thiểu số.

Đưa tiếng dân tộc vào đời sống

Năm 2004, sau nhiều lần đề xuất, ông được ngành chức năng mời tham gia xây dựng chương trình đào tạo tiếng dân tộc thiểu số cho cán bộ, công chức công tác tại vùng đồng bào. Ông còn tham gia biên soạn đề thi, chấm thi, đánh giá chất lượng đào tạo và góp ý hoàn thiện chương trình.

Đặc biệt, thầy Hộ là người Kinh duy nhất trong nhóm cộng sự tham gia biên soạn giáo trình chữ viết tiếng dân tộc. Công việc này góp phần xây dựng nền tảng cho việc dạy và học tiếng dân tộc, phục vụ công tác tại địa phương.

Với ông, đưa tiếng Mạ, tiếng K’ho vào chương trình đào tạo không đơn thuần là giúp cán bộ có thêm kỹ năng giao tiếp. Khi có thể nói chuyện trực tiếp với người dân, cán bộ sẽ thuận lợi hơn trong việc tìm hiểu phong tục, nắm bắt tâm tư và giải thích chủ trương, chính sách. Sự thấu hiểu ấy cũng giúp hạn chế những cách nhìn phiến diện về tập quán của đồng bào.

Ông quan niệm muốn bảo tồn một giá trị văn hóa, trước hết phải giúp cộng đồng nhận ra giá trị của chính mình. Khi tiếng nói, chữ viết và tri thức truyền thống được nhìn nhận đúng mức, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ và trao truyền cho thế hệ sau.

Giữ gìn luật tục, khơi dậy giá trị truyền thống

Từ việc học ngôn ngữ, thầy Hộ tiếp tục đi sâu nghiên cứu luật tục và các hình thức sinh hoạt văn hóa của đồng bào Tây nguyên. Ông nhiều lần đến buôn làng, cùng ăn, cùng ở, trò chuyện với người dân, ghi chép những câu chuyện, tập quán và kinh nghiệm được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Ông chủ nhiệm các đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh như Phát huy mặt tích cực của luật tục để xây dựng thôn, buôn văn hóa (năm 2006) và Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Lâm Đồng (năm 2010).

Các nghiên cứu hướng đến việc nhận diện những giá trị tích cực trong luật tục, từ đó vận dụng phù hợp vào đời sống cộng đồng, đồng thời bảo đảm sự thống nhất với pháp luật hiện hành. Cách tiếp cận này góp phần giúp công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật gần gũi hơn với người dân, dựa trên sự hiểu biết về văn hóa và đặc điểm sinh hoạt tại địa phương.

Theo ông, luật tục là kết tinh kinh nghiệm sống và cách cộng đồng tự điều chỉnh các mối quan hệ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, không phải tập quán nào cũng có thể giữ nguyên hoặc áp dụng trong mọi hoàn cảnh. Điều quan trọng là nhận diện những giá trị phù hợp, phát huy mặt tích cực và xử lý hài hòa với các quy định pháp luật.

Không dừng ở ngôn ngữ và luật tục, năm 2008, ông cùng các cộng sự thực hiện đề tài Nghiên cứu để khôi phục nghề thủ công truyền thống trong vùng dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng. Nghiên cứu góp phần nhận diện thực trạng, đề xuất giải pháp bảo tồn và khôi phục nghề thủ công gắn với sinh kế, bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Từ thực tế gắn bó với buôn làng, ông hiểu rằng bảo tồn văn hóa không thể tách rời đời sống kinh tế. Khi nghề truyền thống có điều kiện tiếp tục tồn tại, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, cơ hội trao truyền kỹ năng và tri thức cho thế hệ trẻ cũng rộng mở hơn.

Qua nhiều năm gắn bó, mối quan hệ giữa ông và người dân không còn giới hạn ở việc tìm hiểu, nghiên cứu. Bà con tin tưởng, tìm đến ông khi gặp những vướng mắc trong đời sống cộng đồng. Với ông, đó là điều đáng quý, bởi sự tin cậy chỉ có thể hình thành qua thời gian, bằng việc lắng nghe và tôn trọng những người mình tiếp xúc.

Hành trình của thầy Đặng Trọng Hộ không chỉ là hành trình học thêm những ngôn ngữ mới hay ghi lại những phong tục đang dần ít người biết đến. Từ lớp học tiếng dân tộc đến các công trình nghiên cứu luật tục, nghề thủ công truyền thống, ông kiên trì tìm cách đưa tri thức văn hóa vào đời sống, để những giá trị ấy không chỉ nằm trong ký ức của các thế hệ đi trước mà còn có cơ hội được hiểu, được sử dụng và tiếp nối.

Giữa những đổi thay của Tây nguyên, việc gìn giữ văn hóa không thể chỉ trông chờ vào những người trong cộng đồng. Cần cả những người đủ kiên nhẫn để học hỏi, lắng nghe và đồng hành như thầy Hộ. Bởi khi hiểu được tiếng nói của nhau, con người mới có thể đến gần nhau hơn; và khi văn hóa được trân trọng từ chính giá trị của nó, việc bảo tồn mới có nền tảng bền vững.

Mời tham gia cuộc thi Sống đẹp lần VI, với tổng giải thưởng 400 triệu đồng

Bước sang mùa thứ VI với chủ đề Hành trình không giới hạn, cuộc thi Sống đẹp do Báo Thanh Niên tổ chức tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm và tôn vinh những giá trị tốt đẹp trong đời sống hằng ngày. Cuộc thi bao gồm hạng mục Bài viết (ký sự, phóng sự, ghi chép) cùng hạng mục Ảnh với tổng giá trị giải thưởng là 400 triệu đồng.

Bài dự thi gửi về địa chỉ email: [email protected], hoặc gửi bằng đường bưu điện về Tòa soạn Báo Thanh Niên: 268 - 270 Nguyễn Đình Chiểu, P.Xuân Hòa, TP.HCM (ngoài bì thư ghi rõ: Bài viết tham dự cuộc thi SỐNG ĐẸP lần VI - 2026. Lưu ý chỉ áp dụng cho hạng mục dự thi Bài viết).

Thời hạn gửi tác phẩm dự thi: đến hết ngày 31.10.2026.

Xem chi tiết thể lệ cuộc thi tại thanhnien.vn