Nhân kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống Lữ đoàn 125 Hải quân (23/10/1961-23/10/2026), Liệt sĩ Trần Nhợ nguyên Thủy thủ trưởng Tàu không số C41, vinh dự được Đảng, Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong niềm vui vinh danh, đồng đội xúc động nhớ lại những chuyến đi biển cùng ông; nhớ về sự hy sinh anh dũng và những năm tháng cùng gia đình bền bỉ tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt, đưa người Thủy thủ trưởng trở về quê hương.
Trong không khí trang nghiêm của ngày hội ngộ, chúng tôi gặp Anh hùng Hồ Đắc Thạnh (nguyên Thuyền trưởng Tàu C41). Ở tuổi 92, ông cùng cựu chiến binh Huỳnh Văn Tiến (Mười Tiến) bồi hồi ôn lại kỷ niệm về những người lính năm xưa từng cùng Thủy thủ trưởng Trần Nhợ rẽ sóng, vượt hiểm nguy chi viện cho chiến trường.
Nhắc đến người anh vừa được vinh danh, giọng người thuyền trưởng già như lặng đi vì xúc động. Ký ức về những chuyến biển bão táp lại ùa về, nơi có một Thủy thủ trưởng luôn điềm tĩnh trước sóng gió, trao cho ông kinh nghiệm vượt biển vô giá và được ông trọn đời kính trọng.
Chuẩn úy Trần Nhợ, thường gọi Ba Nhợ, sinh năm 1918, quê xã Cát Khánh, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, nay là xã Đề Ghi, tỉnh Gia Lai. Trước khi hy sinh, ông là Thủy thủ trưởng Tàu 41, Đoàn 125, Quân chủng Hải quân. Ông từng công tác tại Đoàn đánh cá Hạ Long trước khi chuyển sang làm nhiệm vụ tại Đoàn 125.
Tháng 9/1963, Trần Nhợ tham gia chuyến tàu gỗ 41 do Thuyền trưởng Lê Văn Một và Chính trị viên Đặng Văn Thanh chỉ huy, chở hơn 18 tấn vũ khí vào bến Lộc An, chi viện chiến trường miền Đông Nam Bộ. Khi tàu mắc cạn gần đồn đối phương ở Phước Hải, ông cùng một số cán bộ, chiến sĩ được phân công ở lại chuẩn bị bộc phá, sẵn sàng hủy tàu nếu bị lộ.
Cán bộ, chiến sĩ tiếp tục ngụy trang tàu, phối hợp lực lượng bến khẩn trương bốc dỡ vũ khí. Khi thủy triều lên, tàu thoát cạn, số vũ khí còn lại được bàn giao cho bến. Tàu được bảo vệ, phương án hủy tàu không phải thực hiện.
Trong những chuyến vận chuyển cùng Thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh, kinh nghiệm đi biển của Trần Nhợ là điều người chỉ huy luôn tin cậy. Hơn ông Thạnh 16 tuổi, người Thủy thủ trưởng bình tĩnh trước sóng gió, thường nhắc ông quan sát ráng trời, lưu ý dòng nước tác động vào mạn tàu để điều chỉnh hướng lái.
Ông Thạnh nhớ một lần tàu mắc cạn tại khu vực Hoàng Sa, Trần Nhợ cùng Huỳnh Văn Tiến lặn xuống kiểm tra chân vịt. Hai người không có thiết bị lặn hỗ trợ; khi trở lên, tai và mũi chảy máu. Họ còn đóng góp ý kiến giúp chỉ huy tìm cách đưa tàu thoát cạn. Kiểm tra thấy tàu bảo đảm an toàn, ông Thạnh báo cáo sở chỉ huy, xin tiếp tục hành trình. Chuyến hàng sau đó được giao tới bến.
Người thuyền trưởng gọi đó là chiến công kép: bảo toàn được tàu và hoàn thành nhiệm vụ vận chuyển.
Cuối năm 1964, trên cương vị Thủy thủ trưởng tàu sắt 41, Trần Nhợ cùng ông Thạnh và đồng đội vận chuyển 45 tấn vũ khí vào Vũng Rô, mở thêm hướng chi viện trực tiếp cho chiến trường Nam Trung Bộ. Vượt qua sóng gió và sự theo dõi của tàu, máy bay đối phương, tàu tới bến an toàn, nhưng việc giao hàng lại đặt ra một tình huống khó xử: theo lệnh, tàu phải rời bến trước 3 giờ sáng, trong khi lực lượng tiếp nhận không thể bốc dỡ hết hàng trong đêm. Ở lại ban ngày có nguy cơ bị phát hiện, đe dọa bí mật bến đón; rời đi thì nhiệm vụ giao hàng chưa hoàn thành.
Giữa lúc cán bộ tàu và bến cùng cân nhắc, Trần Nhợ nhắc lại lời căn dặn của Tư lệnh Hải quân trước chuyến đi: khi gặp tình huống ngoài dự kiến, cấp ủy, chỉ huy tàu được căn cứ tình hình cụ thể để quyết định và chịu trách nhiệm trước cấp trên. Ông đề nghị tàu ở lại nếu bảo đảm được việc ngụy trang.
Tập thể thống nhất phương án. Thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh quyết định cho tàu ở lại, báo cáo sở chỉ huy, phối hợp lực lượng bến đưa tàu ém sát chân núi tại Bãi Chùa, tổ chức ngụy trang và bảo vệ. Đêm sau, việc bốc dỡ tiếp tục, hoàn thành giao hàng mà vẫn giữ được bí mật.
Bên cạnh những thời khắc hiểm nguy, đồng đội còn nhớ Trần Nhợ bởi sự chu đáo trong sinh hoạt. Cựu chiến binh Huỳnh Văn Tiến, thường gọi Mười Tiến, từng cùng ông làm nhiệm vụ trên tàu Phương Đông 4, nhớ Trần Nhợ và Dương Văn Lộc, người sau này là Thuyền phó Tàu 41, tận tình chăm lo cho anh em khi được giao công việc hậu cần. Đồng đội gọi hai ông thân mật là “già Nhợ”, “già Lộc”.
Trước chuyến thứ ba tới Vũng Rô, biết tàu được giao nhiệm vụ vào đúng giao thừa Ất Tỵ 1965, Trần Nhợ đề nghị chuẩn bị quà Tết để cùng đón năm mới với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân ở bến. Giữa bộn bề chuẩn bị dầu, nước, lương thực và tiếp nhận vũ khí, anh em phân công nhau gói bánh chưng, bánh tét, chuẩn bị trà, thuốc mang vào.
Trần Nhợ có mặt trong cả ba chuyến tới Vũng Rô và nhiều chuyến vận chuyển vào Tây Nam Bộ cùng ông Thạnh. Qua những lần cùng vượt biển, người thuyền trưởng càng hiểu bản lĩnh và tấm lòng của người đồng đội lớn tuổi. Ông kính trọng Trần Nhợ như một người cha, người anh.
Chuyến đi Đức Phổ tháng 11/1966 là lần cuối ông có người Thủy thủ trưởng ấy bên cạnh.
Sau sự kiện Vũng Rô, tuyến vận tải chiến lược trên biển đứng trước những thử thách ngày càng khốc liệt. Theo Anh hùng Hồ Đắc Thạnh, đối phương tăng cường các tuyến tuần tiễu, kiểm soát và phong tỏa, buộc lực lượng Tàu không số phải tìm phương thức vận chuyển mới để tiếp tục chi viện chiến trường. Một trong những phương án được triển khai là đưa tàu tiếp cận bãi ngang, thả vũ khí xuống biển để lực lượng tại bến trục vớt, thay vì trực tiếp cập bến bốc dỡ như trước.
Trong bối cảnh ấy, tháng 11/1966, Tàu 41 do Thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh và Chính trị viên Đặng Văn Thanh chỉ huy, với Thủy thủ trưởng Trần Nhợ cùng đồng đội, nhận nhiệm vụ vận chuyển 59 tấn vũ khí vào Đức Phổ, Quảng Ngãi. Đây cũng là chuyến hải trình cuối cùng của người Thủy thủ trưởng giàu kinh nghiệm.
Theo ông Hồ Đắc Thạnh, khi tàu đến nơi, việc liên lạc với lực lượng tiếp nhận gặp khó khăn. Trần Nhợ và Thuyền phó Dương Văn Lộc, hai người bơi giỏi, được giao mang súng, phao bơi vào bắt liên lạc. Ngoài biển, tàu tiếp tục thả hàng trong khi tàu đối phương đã xuất hiện.
Giữa lúc khẩn trương, sóng lớn nâng tàu lên rồi đập xuống bãi cát, làm hỏng chân vịt. Máy trưởng báo tàu không còn khả năng cơ động. Chỉ huy hội ý, quyết định thực hiện phương án hủy tàu đã chuẩn bị trước.
Cán bộ, chiến sĩ lần lượt bơi vào bờ. Ông Thạnh và Máy trưởng Phan Nhạn ở lại tiêu hủy tài liệu, điểm hỏa bộc phá hủy tàu rồi rời tàu sau cùng.
Lên được bờ, ông Thạnh thấy con tàu đang trôi vào, một số người chuẩn bị lao ra phía tàu. Ông hô báo bộc phá đã được điểm hỏa, yêu cầu mọi người rút xa. Trong tiếng sóng gió, lời cảnh báo không tới được những người phía trước. Tàu phát nổ.
Sau khi tập hợp, kiểm đếm và tìm kiếm, mọi người xác định Trần Nhợ, Dương Văn Lộc cùng bốn du kích địa phương đã hy sinh.
Còn lại trong ký ức ông là nhiệm vụ đã giao, những người hướng về phía hiểm nguy và việc cùng đồng đội, nhân dân lo chôn cất những người nằm lại.
Ông Thạnh nhớ lại việc nhờ nhân dân chôn cất đồng đội trong vườn, dùng tấm tôn ghi tên để sau này trở lại tìm. Nhưng khi ông trở về, hài cốt đã được quy tập vào nghĩa trang; việc xác định phần mộ phải tiếp tục qua nhiều lần tìm kiếm, đối chiếu.
Ở quê nhà Trần Nhợ, gia đình cũng chờ tin. Chị Trần Thị Thúy Vân và em trai Trần Quang Vinh kể, họ biết ông nội là Liệt sĩ, gia đình giữ những giấy tờ khen thưởng, nhưng không nắm rõ ông đã làm nhiệm vụ gì, hy sinh và được chôn cất ở đâu.
Sau đó, ông Thạnh tìm đến gia đình, mang theo những điều người thân chưa biết. Ông Trần Quốc Hùng, người con út của Liệt sĩ, cùng người đồng đội của cha đi tìm. Sau khi cha mất, chị Vân tiếp tục đồng hành trong những công việc liên quan đến phần mộ ông nội.
Gia đình biết thêm về người đã khuất qua ký ức của người còn sống. Những chuyến đi biển, công việc của người Thủy thủ trưởng, hoàn cảnh hy sinh dần được nối lại. Cùng với đó là các lần tìm kiếm, liên hệ địa phương, đối chiếu thông tin về phần mộ.
Từ đầu mối tìm kiếm đến xác định danh tính còn cần thêm căn cứ. Ông Thạnh đề nghị cơ quan chức năng cho lấy mẫu hài cốt để giám định. Theo ông và gia đình, một người em ruột của Trần Nhợ đã cho mẫu đối chiếu. Kết quả giám định giúp xác định danh tính người Liệt sĩ. Sau đó, gia đình có nguyện vọng đưa ông về quê, để con cháu thuận tiện hương khói.
Ông Thạnh tiếp tục đi lại, liên hệ làm thủ tục. Tháng 11/2022, với sự phối hợp của Quân chủng Hải quân, cơ quan chức năng, địa phương và gia đình, hài cốt Liệt sĩ Trần Nhợ được đưa từ Nghĩa trang liệt sĩ xã Phổ An về an táng tại nghĩa trang quê nhà Cát Khánh.
Hỏi điều gì khiến ông bền bỉ theo đuổi công việc ấy, Anh hùng Hồ Đắc Thạnh trả lời: “Ngoài cái tình cảm ra đó, nó còn có một trách nhiệm”. Trần Nhợ lớn tuổi hơn, từng truyền cho ông kinh nghiệm vượt biển. Đồng thời, đó là chiến sĩ trên con tàu ông chỉ huy. Với ông Thạnh, trách nhiệm ấy theo mình cả khi chiến tranh đã kết thúc. Chỉ khi đưa được đồng đội về quê, ông mới yên tâm.
Rồi ông tiếp tục góp sức làm rõ thành tích của đồng đội. Ông cho biết, năm 2023, ông làm báo cáo đề nghị truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Trần Nhợ. Người Thủy thủ trưởng điềm tĩnh giữa sóng gió, dũng cảm lặn kiểm tra chân vịt, tận tụy qua những chuyến vận chuyển lại hiện lên trong những trang ông viết.
Anh hùng Hồ Đắc Thạnh kể, khi nhận được thông tin đồng đội được vinh danh, ông báo ngay cho chị Trần Thị Thúy Vân, cháu nội Liệt sĩ. Ông mừng vì những đóng góp, sự hy sinh của người Thủy thủ trưởng đã được ghi nhận xứng đáng.
Trong dịp kỷ niệm 65 năm truyền thống Lữ đoàn 125, danh hiệu được truy tặng là sự ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của Trần Nhợ trong chiến công chung của Đoàn tàu không số. Với người thuyền trưởng, đó còn là niềm vui được báo cho gia đình người đồng đội mình luôn kính trọng.
Câu chuyện tìm lại hài cốt liệt sĩ Trần Nhợ gợi thêm ý nghĩa cho Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được tiếp tục: giữ lại ký ức người cùng chiến đấu, nối thông tin với thân nhân, đối chiếu hồ sơ và thực hiện giám định. Từng việc được làm đến nơi có thể giúp một người lính trở về đúng tên, đúng quê hương.
Trong cuộc gặp, chị Vân gọi ông Thạnh là “ông nội”. Người cháu chưa từng được gặp ông nội ruột đã cùng người thuyền trưởng tìm lại ông, đón ông về và hôm nay cùng đón nhận tin vui ông được vinh danh.
Hai tiếng “ông nội” vì thế còn giữ một mối nghĩa tình, được bắt đầu từ những chuyến tàu năm xưa.
THÙY LINH