Hơn một phần tư thế kỷ đồng hành qua bao chuyến đi thiên lý vì cộng đồng, những dòng này này là những lời tri ân và nén hương lòng thành kính gửi đến chị...
Thấm thoát mà tôi gắn bó với Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ 28 năm, cho đến khi tôi về hưu. Đó cũng là quãng thời gian vàng của đời người. Nơi tôi lớn lên, cọ xát, trưởng thành, được sống trong lòng tin yêu để đi đến những chân trời, đến với những nẻo đường đất nước Việt Nam thân yêu.
Từ một thiếu nữ còn bỡ ngỡ, ấu trĩ những ngày đầu bước vào Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, tôi trở thành một nhà văn, nhà báo, biên kịch, đạo diễn.
Hơn một phần tư thế kỷ, tôi đã đi trên con đường không bằng phẳng, không có hoa hồng, không ít nước mắt, đau thương, uẩn khúc. Nhưng trên con đường gập ghềnh thiên lý ấy, tôi hạnh phúc biết bao khi được lắng nghe, đồng cảm, ghi chép những câu chuyện bi hùng từ quá khứ. Tôi được thanh lọc tâm hồn từ những giọt nước mắt sáng trong của những người mẹ, người chị - những bông hoa của đất.
Sự đa cảm khiến tôi "giàu có" khi chạm tay vào những số phận con người. Ở Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ nhưng tôi ít khi có mặt ở cơ quan. Đi, viết và kết nối là lẽ sống đời tôi...
Hơn 25 năm, tôi không còn nhớ mình đã có bao chuyến đi, đến với những vùng đất xa xôi của đất nước. Những chuyến đi được ghi lại bằng hàng trăm quyển sổ tay. Hàng trăm bài viết đã kết nối biết bao tấm lòng. Tôi có được một gia tài to lớn từ những câu chuyện phụ nữ. Hơn 25 năm nhìn lại, lòng tôi không khỏi xao xuyến, bồi hồi nhớ những ngày đầu tiên, những người thầy đầu tiên, những đồng nghiệp đầu tiên…
Tôi không sao quên được chuyến công tác đầu tiên. Đó là năm 1990, chị Trần Hồng Ánh - nguyên Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ - dẫn tôi - một lính mới toanh về miền Tây, tìm lại những người mẹ, người vợ anh hùng, những nữ liệt sĩ.
Thuở ấy, không có xe hơi đời mới như bây giờ. Đoàn công tác Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ đi trên chiếc xe hơi La Dala cũ kỹ. Gió nắng thốc vào cửa kính, táp vào mặt. Người chúng tôi nhuộm đỏ bụi đường. Nhưng có xe đi công tác cũng quá sung sướng rồi. Chiếc xe cũ kỹ ấy đã đưa chúng tôi đi đến bao miền đất.
Chị Trần Hồng Ánh (phải), nguyên Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, dự lễ khánh thành thư viện Trần Bạch Đằng
ẢNH: NVCC
Tôi được gặp bao người phụ nữ anh hùng, bao số phận bi thương, những mất mát, đớn đau… Đến bây giờ tôi không còn được gặp lại chiếc xe cũ kỹ ấy nữa nhưng đó là người bạn đường đã gắn bó với chúng tôi bao chuyến đi xa, đã chứng kiến bao niềm vui, nỗi buồn, cả sự vụng về, nông nổi của tuổi trẻ.
Lần đầu được đi công tác, tôi không khỏi vui sướng, hồi hộp. Tôi chuẩn bị một vali quần áo, mang theo đủ thứ trên đời, cả son, phấn, dù, nón lớn nón nhỏ. Nhưng thứ cần thiết nhất là bút và sổ tay ghi chép thì lại bỏ quên ở nhà. Đến nhà một bà mẹ có 6 người con hy sinh, tôi thật sự lúng túng, thảm hại như một người lính xung trận mà không có vũ khí.
Lúc ấy, tôi nhận được quyển sổ tay mới tinh và cây bút từ tay chị Hồng Ánh. Lúc ấy, tôi mới nhận ra sự non dại, ấu trĩ của mình. Chị thực sự có kinh nghiệm, kỹ năng đi công tác. Dù không nói ra nhưng tôi biết chị ngầm dạy tôi bài học hòa đồng với nhân dân.
Bà Trần Hồng Ánh (tên thật là Trương Gia Hồng Ánh) sinh ngày 27.7.1953, nguyên quán tại xã Lương Hòa Lạc, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang. Bà xuất thân trong một gia đình có truyền thống cách mạng, là con của ông Trần Bạch Đằng và bà Nguyễn Thị Chơn. Bà tham gia Quân đội nhân dân Việt Nam vào năm 21 tuổi và chính thức vào Đảng năm 1983.
Về quá trình công tác, từ năm 1977 đến 1985, bà là cán bộ giảng dạy tại Trường đại học Sư phạm TP.HCM. Sau đó, bà chuyển sang công tác tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, giữ chức Bí thư, Giám đốc bảo tàng từ tháng 3.1994 đến tháng 2.2005. Từ tháng 3.2005 đến tháng 7.2008, bà đảm nhiệm vai trò Bí thư, Giám đốc Bảo tàng TP.HCM. Năm 2005, bà vinh dự được trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba.
Về những miền quê, chị Hồng Ánh ăn mặc rất giản dị. Chị không bao giờ để ai cầm dù cho mình dù trời nắng như đổ lửa. Chị thông thuộc địa lý, lộ trình, biết cách sắp xếp thời gian, vận trù sao cho hợp lý, hiệu quả nhất.
Tiếp thu bài học vỡ lòng ấy, tôi đã được tưởng thưởng xứng đáng. Đó là sự tin cậy, mở lòng của những nhân chứng chiến tranh. Những người mẹ, người chị đã không xem tôi là người xa lạ, đã nói những lời gan ruột tự đáy lòng. “Gan ruột” ấy mới làm nên hồn của những bài viết gửi đến độc giả, để kết nối những số phận con người…
“Gan ruột” của những người mẹ, người chị đã dấn thân, hy sinh cuộc đời cho đất nước làm tôi rung cảm, xót xa, phẫn nộ. Tôi tự nhủ “mình phải làm một điều gì đó”, góp một bàn tay chia sẻ những mất mát, đau thương, bất công, quên lãng.
Nhưng tôi cũng chỉ là một cô gái bơ vơ, bé nhỏ, lạc lõng giữa một thành phố phồn hoa. Như con chim bé nhỏ, tôi cất tiếng kêu thương bằng chữ nghĩa. May mắn, kỳ diệu thay, tiếng kêu thương ấy đã lan tỏa, đồng vọng đến những tấm lòng. Làm sao tôi không sung sướng đến rơi nước mắt khi ngôi miếu nhỏ bơ vơ giữa cánh đồng ngập nước ở Vĩnh Lộc - Bình Chánh được kết nối bởi những linh hồn trinh nữ, máu đổ năm xưa và những giọt nước mắt thương cảm của ngày nay.
Sau nhiều lần xây dựng, năm 2006, công trình Miếu dân công quy mô đã được khánh thành trên đất Vĩnh Lộc anh hùng. Tôi đã nghẹn ngào khi một người mẹ 60 năm sau ngày khởi nghĩa Nam kỳ sống trong ngôi nhà sắp sập bất cứ lúc nào ở đường Đất Thánh (Tân Bình) được nhà văn Hữu Ước (lúc đó là Tổng biên tập báo An ninh thế giới, sau này là thiếu tướng, anh hùng lao động) tặng ngay số tiền 20 triệu đồng hỗ trợ bà Nguyễn Thị Ngọc Ngân để xây lại ngôi nhà cho vững chắc, khang trang.
Làm sao tôi ngăn được nước mắt khi chứng kiến hoàn cảnh của mẹ liệt sĩ phi công Trần Xuân Mão. Mẹ sống qua ngày nhờ mớ trầu héo, cho đến khi đồng đội của con trai hay tin và mỗi người góp một tay xây lại ngôi nhà cho mẹ.
Nỗi trăn trở trước số phận chị Tiết - con gái một Mẹ Việt Nam anh hùng - cứ bám riết lấy tôi. Chị sinh ra trong nhà tù, từng bị kẻ thù thả kiến cắn để uy hiếp mẹ, nhưng sau chiến tranh lại phải sống trong đói nghèo, quên lãng.
Đêm ấy, tôi chợt thức dậy vào lúc 3 giờ sáng, không tài nào dỗ lại giấc ngủ. Tôi quyết định rửa mặt cho tỉnh táo, ngồi vào bàn làm việc. Từ trong tiềm thức, lời khuyên của một người bạn thân hiện về trong trí nhớ, thôi thúc tôi: "Bạn cứ ước mơ đi. Khi ước mơ bạn sẽ hành động. Khi hành động bạn sẽ được hoặc chưa được. Còn khi bạn không ước mơ, bạn chẳng được gì cả".
Tôi tự nhủ mình không được tuyệt vọng. Tôi mở máy vi tính, gửi email Số phận chị Tiết cho tòa soạn báo một lần nữa. Tôi cũng chắp bút viết thư gửi đến một nhân vật nổi tiếng… Nhưng rồi tôi lại cất lá thư đi với nỗi mặc cảm: Nhân vật ấy quá bề bộn công việc. Tôi e ngại mình làm phiền ông, trong khi ông còn biết bao công việc quốc gia trọng đại khác.
Loay hoay mãi với những ý nghĩ, tôi không hay rằng bình minh đã thức dậy, vừng hồng bừng lên phía trời đông tuyệt đẹp. Tôi chợt nhớ tới cuộc hẹn sáng nay đến tham quan Công ty Du lịch Phú Thọ. Như có điều gì thôi thúc, tôi tự nói với lòng mình: "Hãy in bài viết về số phận chị Tiết gửi cho doanh nghiệp này. Biết đâu… Nếu 'mất' thì tôi chỉ mất mấy tờ giấy, còn nếu 'được' thì tôi sẽ không còn bị ám ảnh bởi đôi mắt đầy kỳ vọng của chị".
Anh Hồ Duy Hùng, nguyên Giám đốc Công ty Du lịch Phú Thọ, nhận bài viết từ tay tôi. Anh đọc qua rồi nói: "Chúng tôi xem rồi sẽ quyết định". Chưa đầy một tuần sau, anh gọi điện báo: "Chúng tôi đang ở nhà chị Tiết ở Bưng Môn (Cai Lậy) đây! Bà con ở đây gọi chị là Niết, báo hại tôi đi tìm 'chị Tiết' muốn hụt hơi!". Sau chuyến "thị sát" ấy, Công ty Du lịch Phú Thọ quyết định xây tặng con gái Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phan Thị Chạy căn nhà tình nghĩa trị giá hơn 20 triệu đồng. Trong cuộc đời người cầm bút, có lẽ chưa bao giờ tôi thấy mình hạnh phúc đến thế.
Ở xã Song Thuận (huyện Châu Thành, Mỹ Tho cũ) có nữ pháo binh Nguyễn Thị Bé Sáu. Sau khi bắn rơi hơn 10 máy bay địch và đốt cháy kho xăng tại căn cứ Đồng Tâm, nghe tiếng khóc của những đứa trẻ trong ngôi nhà đang cháy, chị đã quay lại cứu. Những đứa trẻ được an toàn nhưng chị thì hy sinh trong lửa đỏ. Chị là con gái của một người mẹ có 4 con liệt sĩ. Khi mẹ mất, chỉ còn đứa cháu gái thờ cúng các liệt sĩ trong ngôi nhà xiêu vẹo. Tôi xin được gửi lời tri ân đến Công ty VinaGame qua Báo Sài Gòn Giải Phóng - đơn vị vào năm 2004 đã hỗ trợ gia đình chị Bé Sáu 20 triệu đồng để xây lại ngôi nhà, giúp hương hồn những người đã ngã xuống có nơi trở về ấm cúng khói hương…
Cứ như thế, những chuyến đi nối dài những chuyến đi. Hàng trăm căn nhà tình nghĩa đã được dựng lên từ những kết nối người ngã xuống và người đang sống. Tháng 9.2026, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đưa câu chuyện "Đường 1C huyền thoại - Những bờ vai con gái" vào triển lãm "Thanh xuân gửi lại tuyến đường".
Đến tham dự triển lãm và giao lưu cùng Cựu Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng Việt Nam, tôi định khi về Sài Gòn sẽ gọi điện kể chuyện cho chị Trần Hồng Ánh nghe. Tôi nghĩ chị sẽ rất vui vì đề tài thanh niên xung phong chị rất tâm đắc, đã thực hiện bao chuyến đi để làm bộ phim 3 tập hoành tráng: Ngày ấy Trường Sơn, Niềm vinh quang lặng lẽ và tiếp theo là tập truyện ký mà chị luôn động viên tôi thực hiện!
Tôi đâu nghĩ đây là bức ảnh cuối cùng với chị Trần Hồng Ánh…
ẢNH: NVCC
Và bất ngờ ngày 15.7.2026, dự lễ khai trương thư viện Trần Bạch Đằng do Câu lạc Bộ Truyền thống Thành Đoàn tổ chức, chị còn kể những kỷ niệm về người cha kính yêu của mình. Hôm đó, tôi đưa chị về nhà riêng của mình, Hai chị em kể bao nhiêu chuyện vui buồn ở Bảo tàng.
Có thể nói, các dì Tổ sử Nam bộ sáng lập nên Bảo tàng nhưng chị là người thể hiện ý tưởng để Bảo tàng Phụ nữ phát triển như hôm nay. Không sao kể hết những chuyến đi sưu tầm nhân chứng, hiện vật mà chị đã dấn thân, thực hiện. Cầm quyển Hoa của nước tôi tặng, chị rất đỗi vui mừng. Tôi còn hứa với chị năm 2027, tôi sẽ tặng chị bộ sách Bà mẹ Việt Nam Anh hùng 3 tập Bắc Trung Nam: Khoảng lặng nước mắt, Nén nỗi đau thương, Sự hy sinh thầm lặng.
Tôi đâu nghĩ đó là lần cuối cùng gặp chị!
Bà Trần Hồng Ánh đã từ trần vào lúc 0 giờ 44 phút ngày 17.10.2026 (nhằm ngày 8 tháng 9 năm Bính Ngọ), hưởng thọ 74 tuổi. Linh cữu của bà hiện được quàn tại Vãng Sanh Đường - chùa Vĩnh Nghiêm, tọa lạc tại số 339 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Xuân Hòa, TP.HCM. Theo chương trình lễ tang, lễ nhập quan được cử hành vào lúc 19 giờ ngày 17.10.2026. Thời gian cho lễ viếng bắt đầu từ 20 giờ thứ bảy, ngày 17.10.2026 và kéo dài đến 12 giờ thứ hai, ngày 19.10.2026.
Sau đó, lễ động quan sẽ diễn ra vào lúc 13 giờ ngày 19.10.2026 (nhằm ngày 10 tháng 9 năm Bính Ngọ). Linh cữu sẽ được đưa đi hỏa táng tại Trung tâm hỏa táng Bình Hưng Hòa, TP.HCM.