Những ngày cuối đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Chiều 12/8/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến nhà nghỉ Hồ Tây nghe báo cáo tình hình Hội nghị Paris. Trên đường trở về, gặp mưa giông và gió mạnh, Người bị nhiễm lạnh, sau đó ho và sốt. Các bác sĩ xác định Người bị viêm phế quản, phải dùng kháng sinh. Sức khỏe ngày một yếu nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn lên xuống Nhà sàn làm việc. Ngày 17/8, theo đề nghị của bác sĩ, Người chuyển xuống căn nhà mái bằng phía sau để thuận tiện điều trị.

Căn nhà được xây dựng năm 1967 nhằm bảo đảm an toàn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Chính trị trong thời gian Mỹ đánh phá miền Bắc, thường được gọi là Nhà 67. Trước đó, Người chủ yếu sử dụng nơi này làm phòng họp. Từ giữa tháng 8/1969, đây vừa là nơi điều trị, vừa là phòng làm việc trong những ngày cuối đời của Bác.

Thời điểm ấy, nước trên hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình lên cao, đe dọa nhiều tuyến đê. Dù đang sốt và mệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn theo dõi mực nước, yêu cầu các địa phương quyết tâm giữ đê, bảo vệ người dân và sản xuất.

    Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập. Video: Bảo tàng Hồ Chí Minh

Làm việc trên giường bệnh

Ngày 18/8/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc với Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Duy Trinh về nội dung trả lời thư của Tổng thống Mỹ Richard Nixon. Những ngày sau đó, Người ký lệnh bổ nhiệm một số thành viên Chính phủ, quyết định ân xá, giảm án cho phạm nhân thật thà hối cải, tích cực cải tạo nhân dịp Quốc khánh.

Khi nghe Đài Tiếng nói Việt Nam phát bài diễn ca về Điều lệ Hợp tác xã nông nghiệp, Người đề nghị cơ quan tuyên huấn phổ biến rộng cách truyền đạt này để nông dân "dễ hiểu, dễ nhớ và dễ làm".

Ngày 25/8/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư trả lời Tổng thống Nixon. Đây là văn bản đối ngoại cuối cùng của Người. Bức thư khẳng định nhân dân Việt Nam quyết chiến đấu bảo vệ Tổ quốc và các quyền dân tộc, đồng thời nêu giải pháp chấm dứt chiến tranh là Mỹ rút quân khỏi miền Nam, tôn trọng quyền tự quyết của nhân dân Việt Nam.

Dù sức khỏe tiếp tục giảm sút, mỗi khi tỉnh lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn hỏi tình hình đất nước. Ngày 26/8, Người muốn nghe một khúc dân ca. Sau khi một nữ y tá hát bài dân ca quan họ, Người tặng cô một bông hồng. Sự việc được ghi trong hồ sơ lưu tại Viện Quân y 108.

Từ ngày 28/8, tim bắt đầu rối loạn nhịp và dẫn truyền khiến bệnh tình diễn biến phức tạp, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn nghe Bộ Chính trị báo cáo chiến sự ở hai miền, đặc biệt tại Nam Bộ và Liên khu 5.

"Miền Nam chiến sự thế nào?", Người hỏi.

Để mọi người bớt lo lắng, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nói: "Hôm nay Bác khỏe hơn hôm qua". Chiều hôm sau, khi tỉnh lại và nhìn thấy Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp, Người tiếp tục hỏi tình hình chiến trường miền Nam.

Trong Nhà 67 hiện còn hai tấm bản đồ quân sự, trong đó có bản đồ bố trí lực lượng đối phương ở miền Nam đến tháng 8/1969. Tờ giấy dán bên cạnh ghi những số liệu phục vụ việc báo cáo tình hình chiến sự. Trên bàn làm việc, chồng báo Chủ tịch Hồ Chí Minh đang đọc cũng được giữ nguyên.

    Những giây phút cuối của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Lo lũ sông Hồng, mong gặp đồng bào

Ngày 30/8/1969, bệnh tình Chủ tịch Hồ Chí Minh chuyển xấu, các bác sĩ phải thường xuyên túc trực. Buổi chiều, vừa tỉnh lại, Bác đã hỏi Thủ tướng Phạm Văn Đồng: "Các chú chuẩn bị lễ kỷ niệm Quốc khánh đến đâu rồi?".

Nghe báo cáo, Người dặn: "Các chú nhớ phải bắn pháo hoa mừng chiến thắng để động viên tinh thần chiến đấu của nhân dân". Sau chuyện Quốc khánh, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại hỏi tình hình nước sông Hồng và nhắc phải đề phòng lũ lụt. Người cũng bày tỏ mong muốn được dự lễ Quốc khánh khoảng 10-15 phút để gặp đồng bào; tuy nhiên sức khỏe lúc ấy không cho phép.

Ngày 31/8, khi được báo cáo bộ đội tên lửa Hà Nội vừa bắn rơi một máy bay không người lái của Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi lẵng hoa tặng các chiến sĩ Sư đoàn 361. Mỗi khi tỉnh lại, Người vẫn hỏi tình hình chiến sự miền Nam.

Buổi chiều, Chủ tịch Hồ Chí Minh muốn ăn cháo và đã ăn hết một bát nhỏ. Tối hôm đó, lễ kỷ niệm 24 năm Quốc khánh được tổ chức tại Hội trường Ba Đình. Không thể đến dự, Người vẫn hỏi tình hình buổi lễ.

Sang ngày 1/9, sức khỏe Chủ tịch Hồ Chí Minh giảm sút nghiêm trọng. Các giáo sư, bác sĩ tập trung mọi phương tiện cứu chữa. Có lúc tỉnh táo hơn, Bác tự bưng và ăn một chén nhỏ long nhãn.

Cùng ngày, Người gửi vòng hoa viếng các liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ Hà Nội, đồng thời tặng lẵng hoa cho Đội Cảnh sát khu vực 4, khu phố Ba Đình và Đội Bảo đảm giao thông đường bộ I. Đây là những vòng hoa, lẵng hoa cuối cùng được gửi đi từ Nhà 67.

    Tổng Bí thư Lê Duẩn đọc điếu văn tại tang lễ Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thời khắc 9h47 ngày 2/9/1969

Sáng 2/9/1969, bệnh tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở nên đặc biệt nghiêm trọng. Hội đồng giáo sư, bác sĩ trong nước và nước ngoài tập trung cứu chữa nhưng không thể giữ Người ở lại. Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần lúc 9h47 ngày 2/9/1969 sau một cơn đau tim đột ngột, hưởng thọ 79 tuổi.

Chiếc đồng hồ đặt trên tủ nhỏ cạnh giường cùng cuốn lịch treo tường trong Nhà 67 được giữ nguyên ở thời điểm Người qua đời. Trong căn phòng còn chiếc giường nhỏ, quạt lá cọ, gậy song, đôi dép cao su, hai tấm bản đồ và những tờ báo đang đọc dở. Người ra đi đúng ngày Quốc khánh, 24 năm sau khi đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Năm 1969, để ngày mất của Chủ tịch Hồ Chí Minh không trùng với ngày vui của dân tộc, thông báo chính thức công bố thời điểm Người từ trần là ngày 3/9. Đến năm 1989, Bộ Chính trị xác nhận lại ngày mất chính xác là 2/9/1969.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần khi cuộc kháng chiến chống Mỹ chưa kết thúc, miền Nam chưa được giải phóng. Trong Di chúc, Người để lại niềm tin: "Tổ quốc ta nhất định sẽ thống nhất. Đồng bào Nam Bắc nhất định sẽ sum họp một nhà".

Sáu năm sau, ngày 30/4/1975, điều Người tin tưởng trở thành hiện thực.

PGS. TS Nguyễn Văn Sáu
Phó viện trưởng, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam