Gắn kết với quê hương, đất nước
Ở nhiều cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, văn hóa quê hương được gìn giữ trong những lớp học cuối tuần, ngày hội truyền thống, bữa ăn gia đình và các cuộc gặp gỡ với bạn bè sở tại. Qua tiếng nói, nếp sống, món ăn và cách mỗi người kể về quê hương, hình ảnh Việt Nam hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống xã hội nơi họ sinh sống. Những hoạt động bình dị nhưng được duy trì bền bỉ ấy đang mở thêm những “cánh cửa văn hóa” để công chúng quốc tế hiểu hơn về đất nước và con người Việt Nam.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng và động lực to lớn cho phát triển nhanh, bền vững đất nước đồng thời nhấn mạnh việc phát huy vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài trong quảng bá văn hóa dân tộc. Nghị quyết số 23/NQ-TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 2/8/2026 cũng nêu rõ phát huy vai trò của người Việt Nam ở nước ngoài trong việc gìn giữ tiếng Việt, bản sắc văn hóa dân tộc và tăng cường gắn kết với quê hương, đất nước.
Sức mạnh mềm được tích lũy từ khả năng làm cho công chúng quốc tế hiểu, cảm nhận và ghi nhớ những giá trị Việt Nam. Bởi vậy, ngoại giao văn hóa cần đi từ giới thiệu một chiều đến tạo đối thoại, từ trưng bày sản phẩm đến kể câu chuyện. Cộng đồng khoảng 6,5 triệu người Việt Nam ở nước ngoài vừa gắn bó với cội nguồn vừa hiểu ngôn ngữ, văn hóa và cách tiếp nhận của xã hội sở tại. Lợi thế sống trong hai không gian văn hóa giúp họ có thể diễn giải những giá trị Việt Nam theo cách gần gũi hơn với công chúng bản địa.
Qua thực tế tham gia nghiên cứu và quảng bá văn hóa Việt Nam tại Pháp, Tiến sĩ Hoàng Thị Hồng Hà cho rằng, “đại sứ văn hóa” không nhất thiết là một danh hiệu chính thức mà trước hết là một vai trò thiết thực. Một nghệ nhân giới thiệu di sản, một nhà nghiên cứu giúp người nước ngoài hiểu sâu hơn về Việt Nam, một nghệ sĩ sử dụng chất liệu Việt trong sáng tạo đương đại hay một người trẻ giới thiệu quê hương với bạn bè quốc tế đều đang góp phần xây dựng hình ảnh đất nước. Theo bà, quảng bá văn hóa không nên chỉ dừng ở mang tiết mục nghệ thuật ra nước ngoài, mà cần kể được câu chuyện phía sau và tạo sự đối thoại giữa con người với con người.
Để những nỗ lực riêng lẻ hợp thành sức mạnh chung, cần có cơ chế kết nối giữa các cơ quan trong nước, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài với hội đoàn, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, giáo viên, đầu bếp, doanh nhân và thế hệ trẻ; qua đó tạo điều kiện để những sáng kiến có giá trị được tiếp nhận và nhân rộng.
Tiếng Việt là một nền tảng quan trọng của quá trình đó, bởi ngôn ngữ còn lưu giữ lịch sử, truyền thống, tình cảm gia đình và bản sắc dân tộc. Khi một người trẻ sinh ra ở nước ngoài có thể trò chuyện với ông bà, hiểu ngày Tết và những câu chuyện quê hương, trong em vẫn tồn tại một không gian dành cho Việt Nam. Với thế hệ thứ hai, thứ ba, gìn giữ tiếng Việt gặp nhiều thách thức bởi các em học tập và giao tiếp chủ yếu bằng ngôn ngữ sở tại. Nếu chỉ được đặt như một nghĩa vụ, việc học dễ trở nên nặng nề, vì vậy tiếng Việt cần được gắn với một không gian văn hóa sinh động, nơi ngôn ngữ hiện diện qua âm nhạc, ẩm thực, hoạt động trải nghiệm và những chuyến về nguồn.
Theo ông Nguyễn Duy Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại Nhật Bản, Tổng Thư ký Mạng lưới Giảng dạy tiếng Việt và gìn giữ văn hóa Việt Nam toàn cầu, văn hóa giúp người Việt tìm thấy nhau, tiếng Việt giúp các thế hệ hiểu nhau. Chỉ sau một năm hoạt động, Mạng lưới đã tổ chức các khóa tập huấn trực tuyến cho hơn 500 học viên tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, đồng thời triển khai các chương trình trực tiếp tại Lào, Thái Lan, Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc. “Văn hóa cần được nhìn nhận như một trong những nền tảng quan trọng của công tác đại đoàn kết đối với người Việt Nam ở nước ngoài. Một tà áo dài, một món ăn quê hương, một bài hát tiếng Việt, một trò chơi dân gian hay tiếng trẻ em gọi nhau bằng tiếng Việt đôi khi có sức mạnh gắn kết hơn rất nhiều lời kêu gọi”, ông Nguyễn Duy Anh khẳng định.
Gìn giữ văn hóa trong cộng đồng cũng tạo nền tảng để các giá trị Việt Nam được chia sẻ rộng rãi hơn. Giáo viên dạy tiếng Việt và kể câu chuyện quê hương; nghệ sĩ đưa chất liệu dân tộc vào sáng tạo mới; doanh nhân giới thiệu sản phẩm Việt; đầu bếp mở cánh cửa khám phá đất nước qua ẩm thực. Khi được kết nối, những hoạt động ấy có thể trở thành một mạng lưới ngoại giao văn hóa rộng khắp.
Phở mở lối kết nối
Nếu tiếng Việt kết nối các thế hệ người Việt với cội nguồn, ẩm thực mở ra một con đường gần gũi để văn hóa Việt Nam bước vào đời sống sở tại. Một năm qua, ông Mai Hải Lâm, Chủ tịch Hội “We Love Phở” (Chúng ta yêu phở) - tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Brussels (Bỉ) cùng các cộng sự nỗ lực đưa phở đến với nhiều nước trên thế giới. Năm 18 tuổi, ông rời Hà Nội sang Ba Lan du học rồi ở lại lập nghiệp.
Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt kiều châu Âu lần thứ 12 ở Budapest (Hungary), ký ức quê nhà và nỗi nhớ hương vị phở đã thôi thúc ông Lâm đưa ra ý tưởng tổ chức Tuần lễ Phở tại châu Âu. Ý tưởng nhanh chóng tìm được những người đồng điệu. Họ sống ở những thành phố khác nhau, làm công việc khác nhau, nhưng cùng góp sức biến tình yêu với phở thành một cách kết nối cộng đồng.
Tuần lễ Phở châu Âu là một trong những kết quả đầu tiên của sự kết nối ấy. Từ ngày 8 đến 14/12/2025, hơn 250 địa điểm tại 23 quốc gia châu Âu cùng hưởng ứng Ngày của Phở 12/12. Mỗi nơi lựa chọn một hình thức riêng như giới thiệu lịch sử món ăn, trình diễn nấu phở, tái hiện gánh phở truyền thống, giao lưu với đầu bếp. Bên cạnh phở bò, phở gà còn có các phiên bản phở cuốn, phở trộn, phở chay phù hợp khẩu vị sở tại.
Từ những hoạt động riêng lẻ ấy, một mạng lưới những người yêu phở Việt dần hiện rõ. Hội mong muốn xây dựng bản đồ phở châu Âu kết nối khoảng 5.000 nhà hàng, đầu bếp, doanh nghiệp và những người đang làm phở Việt tại các quốc gia. Trên bản đồ ấy, mỗi địa chỉ không chỉ là nơi bán phở, mà là một điểm hiện diện của văn hóa Việt; nơi người Việt gặp nhau, người bản địa thưởng thức món ăn quê nhà và một câu chuyện về Việt Nam có thể bắt đầu. Từ một món ăn, người ta có thể tò mò về nguồn gốc, tìm hiểu về đất nước, rồi nảy sinh nhu cầu trải nghiệm, du lịch và kết nối. Đó là cách một giá trị văn hóa có thể tạo nên sức mạnh mềm từ những điểm chạm rất đời thường.
Thêm một minh chứng cho nỗ lực đưa hình ảnh, văn hóa và những giá trị Việt đến gần hơn với thế giới là hành trình Phở Cultural Roadshow Europe 2026, diễn ra từ cuối tháng 6 đến giữa tháng 7, qua Praha, Warszawa, Bratislava, Vienna, Budapest, Bochum và Berlin. Mỗi điểm dừng một cách làm: truyền nghề, quảng diễn ẩm thực, giới thiệu sản phẩm Việt, giao lưu cộng đồng... Theo ông Lâm, giá trị mang lại không nằm ở số thành phố đi qua mà ở những kết nối được tạo ra giữa người Việt, bạn bè sở tại, nghệ nhân, đầu bếp và doanh nghiệp.
Với cộng đồng người Việt, những bữa phở còn là dịp gặp gỡ và trao truyền văn hóa. Nhiều gia đình đưa con nhỏ đến để nghe tiếng Việt và thưởng thức hương vị quê nhà. “Điều tự hào nhất là chúng tôi vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc. Các thế hệ thứ hai, thứ ba vẫn được tiếp cận văn hóa Việt Nam thông qua ẩm thực, trang phục truyền thống và những lớp học tiếng Việt”, ông Nguyễn Duy Vũ, Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Slovakia bộc bạch.
Một lớp học tiếng Việt cuối tuần giúp con trẻ hiểu thêm về cội nguồn; một bát phở có thể mở đầu câu chuyện về quê hương giữa những người chưa từng biết nhau. Giá trị của các hoạt động ấy không nằm ở quy mô, mà ở khả năng tạo nên sự gần gũi và hiểu biết trong đời sống cộng đồng. Khi người Việt Nam ở nước ngoài chủ động chia sẻ văn hóa bằng những cách thức phù hợp xã hội sở tại, hình ảnh đất nước được bồi đắp, văn hóa Việt Nam lan tỏa, sợi dây gắn bó giữa kiều bào với quê hương thêm vững chắc.
Năm nay, Tuần lễ Phở sẽ tiếp tục được triển khai từ ngày 7 đến 13/12 với mục tiêu thu hút 500-1.000 đơn vị tham gia. Ông Nguyễn Trung Kiên, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao) đánh giá “We Love Phở” đã quy tụ những người đến với nhau bằng tình yêu quê hương, văn hóa và ẩm thực Việt Nam, tạo ra các hoạt động đa dạng, có sức lan tỏa và từng bước xây dựng uy tín tại châu Âu.
Khánh Linh - Thanh Lan