Nobel Văn học nhiều tranh cãi, vì sao là giải thưởng "khó đoán" nhất?

Không có hồ sơ ứng tuyển Nobel Văn học. Nhà văn cũng không thể tự đề cử mình. Và dù một tác phẩm bán chạy hàng triệu bản hay được độc giả trên toàn thế giới yêu thích, điều đó vẫn không đồng nghĩa với việc tác giả sẽ trở thành chủ nhân của giải thưởng.

“Vậy Nobel Văn học thực sự tìm kiếm điều gì?” vẫn là câu hỏi mà nhiều người tìm kiếm suốt những năm qua.

Giải thưởng ra đời từ di chúc của Alfred Nobel

Nobel Văn học có nguồn gốc từ di chúc của nhà phát minh, doanh nhân người Thụy Điển Alfred Nobel. Ngày 27/11/1895, ông ký bản di chúc cuối cùng, dành phần lớn tài sản để thành lập hệ thống giải thưởng nhằm vinh danh những cá nhân hoặc tổ chức mang lại “lợi ích lớn nhất cho nhân loại”. Các lĩnh vực mà Nobel lựa chọn có văn học, vật lý, hóa học, y sinh và hòa bình.

Theo di chúc, giải văn học được trao cho người tạo ra “tác phẩm xuất sắc nhất theo hướng lý tưởng”. Cụm từ này ngay từ đầu đã rất khó định nghĩa và sự mơ hồ đó khiến tiêu chí Nobel Văn học thay đổi đáng kể theo từng thời kỳ.

Giải Nobel đầu tiên được trao năm 1901, dành cho nhà thơ Pháp Sully Prudhomme và là chủ nhân Nobel Văn học. Từ đó đến hết năm 2025, Nobel Văn học đã được trao 118 lần cho 122 người. Có 7 năm giải không được trao, chủ yếu do ảnh hưởng của hai cuộc Thế chiến.

Khác với một số hạng mục Nobel khác, Nobel Văn học hiếm khi được chia sẻ. Trong hơn một thế kỷ, chỉ có 4 lần 2 nhà văn cùng nhận giải trong một năm: 1904, 1917, 1966 và 1974.

Không thể tự đăng ký Nobel Văn học

Nhà văn không thể gửi tác phẩm đến Viện Hàn lâm Thụy Điển để “ứng tuyển”. Các ứng viên phải được đề cử bởi những người thuộc nhóm đủ tư cách, gồm thành viên Viện Hàn lâm Thụy Điển và các viện hàn lâm, tổ chức tương đương; giáo sư văn học và ngôn ngữ; những người từng đoạt Nobel Văn học; cùng chủ tịch các tổ chức nhà văn có tính đại diện. Người được đề cử cũng không được tự công khai việc mình được đề cử.

Thông thường, mỗi năm có khoảng 300 đề cử được gửi tới Ủy ban Nobel Văn học. Hạn chót là ngày 31/1. Từ hàng trăm cái tên, Ủy ban Nobel nghiên cứu, đọc và đánh giá để thu hẹp danh sách.

Khoảng tháng 4, danh sách được rút xuống khoảng 20 người và trước kỳ nghỉ hè thường còn khoảng 5 ứng viên. Đến tháng 10, Viện Hàn lâm Thụy Điển tiến hành bỏ phiếu và người chiến thắng phải nhận được hơn một nửa số phiếu.

Đáng chú ý, danh sách đề cử được giữ bí mật trong 50 năm. Vì vậy, những “danh sách Nobel” xuất hiện trên truyền thông trước thời hạn chủ yếu là dự đoán, không phải danh sách chính thức.

Không có danh sách yêu cầu chính thức như “phải bán được bao nhiêu sách”, “phải viết bao nhiêu tiểu thuyết” hay “phải đạt giải thưởng nào trước đó”. Điều quan trọng hơn với một người giành chiến thắng Nobel Văn học chính là toàn bộ sự nghiệp văn chương.

Lịch sử Nobel cho thấy các tác giả được vinh danh có thể là tiểu thuyết gia, nhà thơ, nhà viết kịch, nhà văn phi hư cấu hoặc những người có sự nghiệp vượt qua ranh giới thể loại. Nobel cũng không nhất thiết trao cho tác phẩm bán chạy nhất hoặc tác giả nổi tiếng nhất tại thời điểm đó.

Danh sách những người đoạt giải những năm qua đã phản ánh sự đa dạng. Tác giả Gabriel García Márquez được ghi nhận vì cách kết hợp cái kỳ ảo và hiện thực, Toni Morrison nhận giải vì những tiểu thuyết giàu sức tưởng tượng và tầm nhìn sử thi.

Trong khi đó, Alice Munro được gọi là bậc thầy của truyện ngắn đương đại còn Annie Ernaux được vinh danh vì cách khám phá ký ức cá nhân và những giới hạn mang tính tập thể. Nói cách khác, Nobel không chỉ tìm một cuốn sách hay mà tìm một tiếng nói văn chương có sức nặng.

Những giải Nobel Văn học từng gây tranh cãi

Lịch sử Nobel Văn học cho thấy không tồn tại lựa chọn nào có thể làm hài lòng tất cả. Ngay vào năm 1901, việc Nobel bỏ qua tác giả vĩ đại Leo Tolstoy đã gây tranh luận. Tolstoy khi đó được xem là một trong những nhà văn vĩ đại nhất thế giới, nhưng không nằm trong danh sách cuối cùng.

Những năm đầu của giải thưởng, Viện Hàn lâm Thụy Điển từng vướng chỉ trích vì bỏ qua những tên tuổi lớn như Henrik Ibsen, Émile Zola và Henry James.

Năm 1958, Boris Pasternak nhận Nobel Văn học nhưng sau đó buộc phải từ chối giải. Năm 1964, Jean-Paul Sartre chủ động từ chối Nobel vì ông vốn không nhận các danh hiệu chính thức.

Đến năm 2016, quyết định trao Nobel cho nhạc sĩ Bob Dylan tạo ra một cuộc tranh luận mới. Một bộ phận giới văn chương cho rằng, việc trao giải cho một nhạc sĩ có thể làm mờ ranh giới của văn học. Tuy nhiên, Viện Hàn lâm Thụy Điển lập luận Dylan đã tạo ra “những biểu đạt thi ca mới trong truyền thống ca khúc Mỹ”.

Một số chuyên gia cho rằng, trường hợp Dylan cho thấy Nobel ngày càng sẵn sàng mở rộng khái niệm về “văn chương”, thay vì bó hẹp nó trong tiểu thuyết, thơ hoặc kịch.

Một trong những khủng hoảng lớn nhất lịch sử giải thưởng xảy ra vào năm 2018. Khi đó, Viện Hàn lâm Thụy Điển rơi vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng và quyết định hoãn trao giải Văn học 2018. Vì vậy, năm 2018 không có Nobel Văn học. Đến năm 2019, hai giải của năm 2018 và 2019 mới lần lượt được công bố.

Năm 2019, Peter Handke nhận Nobel Văn học với lời khen dành cho một sự nghiệp có ảnh hưởng và khả năng khám phá “ngoại vi và tính đặc thù của trải nghiệm con người”. Nhưng quyết định này cũng gây tranh cãi vì những quan điểm và phát biểu của Handke liên quan đến các cuộc chiến Nam Tư.

Một số nhà báo, học giả và người sống sót sau chiến tranh phản đối việc trao giải cho ông. Những người ủng hộ Handke cho rằng cần đánh giá thành tựu văn chương độc lập với quan điểm chính trị của tác giả.

Viện Hàn lâm nhiều lần nhấn mạnh mong muốn duy trì sự độc lập của giải thưởng trước các đối đầu chính trị. Tuy nhiên, một giải thưởng quốc tế có ảnh hưởng lớn như Nobel khó tránh khỏi những tác động chính trị và xã hội.

Làm thế nào để giành giải Nobel Văn học?

Mỗi giải Nobel gồm huy chương, bằng chứng nhận và tiền thưởng. Năm nay, Nobel Văn học có giá trị 12 triệu krona Thụy Điển (hơn 31 tỷ đồng).

Lễ trao giải sẽ diễn ra vào ngày 10/12 tại Stockholm, đúng ngày mất của Alfred Nobel. Người chiến thắng còn được mời thực hiện Nobel Lecture - bài diễn văn Nobel - trước Viện Hàn lâm Thụy Điển.

Nhìn chung, Nobel Văn học không phải giải thưởng có giá trị tiền mặt lớn nhất thế giới. Sức nặng của nó nằm ở uy tín, khả năng định hình vị thế của một nhà văn trong lịch sử văn chương. Một giải Nobel có thể đưa một nhà văn vốn được biết đến trong phạm vi quốc gia trở thành cái tên được biết đến rộng rãi trên toàn cầu.

Không có cách nào để đăng ký Nobel Văn học, cũng không có công thức chắc chắn để giành giải. Lịch sử giải thưởng cho thấy Nobel từng tôn vinh thơ, tiểu thuyết, kịch, hồi ký, tác phẩm phi hư cấu và thậm chí một nhạc sĩ. Có những nhà văn được coi là ứng viên “hiển nhiên” nhưng không bao giờ giành giải. Có người gây tranh cãi ngay khi được xướng tên.

Vì thế, đứng trước câu hỏi “Viết thế nào để được Nobel?”, có lẽ câu trả lời không nằm ở việc cố gắng viết một cuốn sách “giống Nobel”. Điều gần với tinh thần Nobel nhất là tạo ra một sự nghiệp văn chương có tiếng nói riêng, giá trị nghệ thuật đủ bền vững và khả năng chia sẻ với con người vượt ra ngoài biên giới ngôn ngữ, quốc gia và thời đại.