Từ nghề nhuộm chàm truyền thống của người Nùng An ở xã Quảng Uyên đến những ngôi nhà đá cổ tại xã Đàm Thủy, những người trẻ ở Cao Bằng đang tìm hướng khởi nghiệp từ chính tài nguyên văn hóa quê hương.
Bằng việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống, phát triển sản phẩm thủ công và du lịch cộng đồng, những người trẻ đang góp phần tạo sinh kế cho người dân, quảng bá văn hóa và khai thác tiềm năng du lịch theo hướng bền vững.
Đánh thức giá trị nghề truyền thống
Tại xóm Khào (xã Quảng Uyên), chị Vương Thị Trang (sinh năm 1998) và chị Bùi Thị Hoài (sinh năm 1993) đang phát triển mô hình Nùng Indigo, kết hợp nghề nhuộm chàm truyền thống với sản phẩm lưu niệm và trải nghiệm văn hóa của người Nùng An.
Sinh ra và lớn lên trong gia đình có nghề dệt, nhuộm chàm, từ nhỏ Trang đã quen với hình ảnh người thân bên khung cửi và những tấm vải mang sắc chàm đặc trưng. Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống hiện đại, nghề truyền thống dần thu hẹp, hiện chỉ còn khoảng 5-6 hộ trong làng tiếp tục duy trì nghề.
Từ mong muốn gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc, chị Trang cùng chị Hoài xây dựng dự án “Nùng Indigo - Bảo tồn và phát triển nghề nhuộm chàm truyền thống kết hợp với du lịch cộng đồng”. Nhóm sáng lập tìm cách đưa sắc chàm vào những sản phẩm hiện đại hơn; đồng thời giữ kỹ thuật thủ công và dấu ấn văn hóa của người Nùng An.
Chị Trang chia sẻ, chị học nghề từ những người phụ nữ trong làng, từng bước thử nghiệm họa tiết và mở rộng ứng dụng vải chàm vào quần áo, khăn, túi cùng các sản phẩm lưu niệm. Theo chị, phát triển sản phẩm mới không có nghĩa là thay thế truyền thống, mà cần dựa trên những giá trị sẵn có để tạo ra sức sống mới cho nghề.
Tại Nùng Indigo, du khách có thể tìm hiểu các công đoạn làm chàm, dệt, nhuộm vải, vẽ sáp ong và thêu tay. Không gian trải nghiệm được kết hợp với giới thiệu sản phẩm thủ công, ẩm thực địa phương và dịch vụ lưu trú; giúp du khách tiếp cận sâu hơn với đời sống văn hóa bản địa.
Thay vì chỉ mua sản phẩm hoàn thiện, du khách được tìm hiểu quá trình làm ra từng tấm vải, trực tiếp trải nghiệm một số công đoạn thủ công và nghe câu chuyện về nghề truyền thống. Qua đó, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở kỹ thuật, tri thức dân gian và bản sắc cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Chị Hoài chia sẻ, mục tiêu của dự án không dừng ở việc phát triển sản phẩm hay thu hút khách tham quan. Điều quan trọng là người dân địa phương cùng tham gia, có thêm thu nhập từ việc giới thiệu nghề, hướng dẫn trải nghiệm và cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho du khách.
Dự án "Nùng Indigo - Bảo tồn và phát triển nghề nhuộm chàm truyền thống kết hợp với du lịch cộng đồng" đã được trao giải Khuyến khích tại Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn năm 2026 do Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tổ chức.
Khởi nghiệp từ lợi thế bản địa
Tại Bản Mom (xã Đàm Thủy), chị Nông Thị Thu (sinh năm 1988) lựa chọn trở về quê hương phát triển du lịch sau quá trình học tập và tích lũy kinh nghiệm. Nhằm khai thác lợi thế cảnh quan thiên nhiên và văn hóa truyền thống của người Tày, chị đã xây dựng homestay Bản Mom Homeward.
Sau khi học ngành du lịch và có cơ hội đến nhiều nơi, chị Thu nhận ra quê hương Bản Mom có tiềm năng, từ Thác Bản Giốc đến những bản làng yên bình, cảnh quan sông nước và đời sống văn hóa bản địa đều có thể trở thành nguồn lực phát triển du lịch.
Chị Nông Thị Thu cho biết, xu hướng du khách tìm về thiên nhiên, thích trải nghiệm cuộc sống địa phương đang mở ra cơ hội cho những người trẻ khởi nghiệp ngay tại quê hương. Tuy nhiên, một cơ sở lưu trú riêng lẻ khó tạo sức hút lâu dài nếu thiếu các sản phẩm và dịch vụ bổ trợ. Do đó, chị mong muốn liên kết với các hộ dân để phát triển chuỗi dịch vụ, từ cung cấp nông sản, thực phẩm, đồ thủ công đến tổ chức trải nghiệm canh tác, nấu ăn và giao lưu văn nghệ. Người dân không chỉ tham gia phục vụ khách mà còn trực tiếp giới thiệu văn hóa, phong tục và đời sống của cộng đồng mình.
Chị Thu mong muốn địa phương quan tâm cải thiện hạ tầng giao thông, tạo điều kiện tiếp cận vốn vay và tổ chức tập huấn kỹ năng đón tiếp, phục vụ khách du lịch. Đây là những yếu tố cần thiết để người dân mạnh dạn tham gia làm du lịch, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng khả năng hưởng lợi từ hoạt động kinh tế tại địa phương.
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đàm Thủy Trần Văn Phú cho biết, địa phương có nhiều xóm còn giữ được những nếp nhà đá cổ như Bản Mom, Khuổi Ky... Nhận thấy tiềm năng của khu vực, xã Đàm Thủy đã xây dựng đề án phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa truyền thống làng đá cổ Bản Mom gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đồng thời, địa phương dự kiến đầu tư hạ tầng giao thông kết nối các xóm, huy động nguồn lực phục dựng nhà đá truyền thống và thu hút đầu tư phát triển dịch vụ.
Gắn bảo tồn với sinh kế bền vững
Nùng Indigo ở Quảng Uyên, Bản Mom Homeward ở Đàm Thủy là những mô hình khởi nghiệp, khai thác được giá trị bản địa gắn với sự tham gia của cộng đồng. Khi người dân có thêm thu nhập từ nghề truyền thống, sản phẩm thủ công và dịch vụ du lịch, việc bảo tồn văn hóa sẽ có điều kiện duy trì lâu dài hơn.
Anh Phạm Ngọc Sơn (du khách đến từ Hưng Yên) cho biết, lần đầu đến Cao Bằng, anh ấn tượng với không gian yên bình, sự thân thiện của người dân và những homestay, sản phẩm mang đậm nét văn hóa địa phương.
Trong khi đó, chị Trần Thu Uyên (du khách đến từ Hà Nội) lại đánh giá cao những trải nghiệm trong hành trình khám phá non nước Cao Bằng như: trải nghiệm nhuộm chàm, làm đồ thủ công và lưu trú trong nhà sàn yên tĩnh, không gian thoáng đãng...
Để các mô hình phát triển bền vững, tỉnh Cao Bằng đã tập trung đưa ra các giải pháp khắc phục những khó khăn về vốn, hạ tầng, kỹ năng làm du lịch, thị trường tiêu thụ và khả năng liên kết giữa các hộ dân. Chính quyền địa phương khuyến khích người dân chủ động tham gia, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ cảnh quan, môi trường.
Ngày 14/10/2026, Hội đồng Nhân dân tỉnh Cao Bằng ban hành Nghị quyết về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch. Trong đó, tỉnh hỗ trợ xây dựng mới homestay 100 triệu đồng/công trình; nâng cấp, cải tạo 30 triệu đồng/công trình; chỉnh trang nhà ở, công trình phụ trợ phục vụ du lịch cộng đồng 50 triệu đồng và bảo tồn, phục hồi nhà sàn, kiến trúc truyền thống 100 triệu đồng/công trình.
Nghị quyết còn hỗ trợ hoàn thiện hạ tầng điểm đến, phát triển sản phẩm lưu niệm, du lịch ban đêm và sáng tạo nội dung số; góp phần khuyến khích người dân đầu tư kinh doanh, gìn giữ bản sắc văn hóa và nâng cao thu nhập từ du lịch.
Sự trở về của những người trẻ cho thấy quê hương không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn có thể trở thành không gian khởi nghiệp. Khi văn hóa được gìn giữ bằng những hoạt động kinh tế thiết thực, sắc chàm, nếp nhà truyền thống và phong tục bản địa sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay; góp phần tạo sinh kế và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững tại Cao Bằng./.
(TTXVN/Vietnam+)