Nông dân, thầy mo bước lên sân khấu xiếc Làng tôi và những buổi diễn cả vạn khán giả

NSƯT Văn Doanh - một trong những nghệ sĩ gắn bó với Làng tôi từ mùa đầu - chia sẻ với Tuổi Trẻ khi tác phẩm đặc biệt này sau nhiều năm chu du thế giới đã về lại Hà Nội và chính thức sáng đèn thường xuyên từ ngày 3-11.

Nông dân, thầy mo bước lên sân khấu Làng tôi

Làm nên Làng tôi, ngoài "bộ sậu" sáng tạo nòng cốt, gồm đạo diễn Tuấn Lê, giám đốc âm nhạc Nguyễn Nhất Lý và giám đốc sáng tạo Nguyễn Lân Maurice, còn có sự tham gia biểu diễn của hàng chục nghệ sĩ đa dạng thành phần và trải đều nhiều lứa tuổi.

• 15 năm từ Làng tôi đến GOm show, nhóm Đàn Đó nuôi ước mơ văn hóa bản địa Việt

• Sau À Ố show, Làng Tôi là Teh Dar và 'vòng tròn' 365 ngày

Trong số đó có các diễn viên xiếc được đào tạo bài bản, có nghệ sĩ đã về hưu của Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Tuồng Việt Nam, nghệ nhân ca trù, nông dân, những bạn trẻ sinh ra ở thành phố, chưa biết ruộng đồng là gì, thậm chí cả thầy mo Mường… 

NSƯT Văn Doanh tự nhận, trước khi đến Làng tôi, trước cả 30 năm gắn bó sân khấu chèo, ông là một nông dân xuất thân từ quê lúa Thái Bình. Mấy khoản cấy cày, gặt lúa, chơi trò chơi dân gian…, nghệ sĩ đều thấm trải đủ.

Ông nói: "Làng tôi tôn vinh người nông dân Việt Nam nên tôi tìm thấy chính mình và công việc mình yêu thích trong đó".

Khi lưu diễn quốc tế, chương trình từng nhận sự tán thưởng nồng nhiệt, có sân khấu cả vạn khán giả. Đó là một niềm hạnh phúc mà nghệ sĩ từng có cơ hội "sống trải" khi một câu chuyện đậm đà chất Việt được kể bên ngoài lãnh thổ.

Gây ấn tượng không kém là một gương mặt mới toanh, ngoại hình mũm mĩm nhưng duyên ngầm và hài hước - Bích Du: dẫu không được đào tạo bài bản nhưng rất có năng khiếu, biết chơi nhiều nhạc cụ, nghệ nhân chiêng, hát dân ca ngọt lùi, múa cũng dẻo, còn biết thổi khèn Mông.

Nhưng "bản CV" của nghệ sĩ dân gian này còn bất ngờ hơn khi anh là "thầy tlượng" - chuyên thực hiện nghi lễ của người Mường từ cúng mụ, cúng vía, cúng Tết (tạm hiểu là thầy mo).

Kể với Tuổi Trẻ về hành trình độc đáo đó, nghệ sĩ đất Lạc Sơn (Hòa Bình) cho biết nối nghiệp truyền thống gia đình, anh "ra cúng cho thiên hạ từ năm 18 tuổi; quãng thời gian đó, sáng đi học, chiều đi cúng".

Từ đây Bích Du có cơ duyên chuyển sang làm tại Bảo tàng Di sản văn hóa Mường, vừa học, vừa làm, vừa làm thầy mo; rồi nhập học Trường cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Tây Bắc và tham gia Seaphony - Dàn nhạc dân tộc bản địa Việt Nam.

Sau đó nữa, anh bỏ về quê buôn măng khô nhưng lỗ quá. Ba tháng trước, nhờ giám đốc âm nhạc Nguyễn Nhất Lý, Bích Du gia nhập đoàn Làng tôi.

Không phải tự nhiên Nguyễn Lân Maurice cho rằng xiếc xuất phát từ chính cuộc sống và cuộc đời. Hầu hết các nghệ sĩ trên sân khấu Làng tôi đang thực sự "sống" chứ không phải đang "diễn". Bởi họ tin vào khả năng của mình và điều đó giúp truyền tải cảm xúc chân thật nhất tới khán giả.

Họ đã mang chính hồn cốt, cuộc đời và cái làng nhỏ xinh trong tâm khảm bước lên sân khấu của một cái làng rộng lớn hơn: Làng Việt.

"Đứa con đầu lòng của anh em chúng tôi" đã trở lại Hà Nội

Làng tôi kết hợp nghệ thuật xiếc tre với chuyển động sân khấu và âm nhạc được diễn tấu trực tiếp từ hơn 30 loại nhạc cụ truyền thống của các dân tộc Việt Nam.

Trên sân khấu, tre không chỉ là đạo cụ mà còn là chất liệu kể chuyện, đưa những nét đẹp bình dị của làng quê vào ngôn ngữ nghệ thuật giàu sức sống, nơi bản sắc Việt được cảm nhận qua chuyển động, âm thanh và cảm xúc.

Là vở xiếc tre Việt Nam đầu tiên lưu diễn thế giới, Làng tôi đã đưa những thanh tre mộc mạc cùng vẻ đẹp văn hóa Việt Nam lên các sân khấu quốc tế và được các hãng truyền thông uy tín như The Guardian và CNN giới thiệu.

50 thành phố, 9 quốc gia (Pháp, Bỉ, Đức, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hà Lan, Hungary, Úc...), hơn 100.000 khán giả là những dấu mốc ấn tượng trong hành trình chinh phục khán giả quốc tế của tác phẩm từ năm 2009.

Và sau nhiều năm chu du, Làng tôi "về" lại Hà Nội. Đây cũng là nơi tác phẩm được sinh ra từ năm 2005:

"Làng tôi là đứa con của anh em chúng tôi. Tôi hạnh phúc khi tác phẩm về lại nơi này. Kế hoạch tái dựng được ấp ủ từ lâu, song tới nay mới thực hiện được", đạo diễn Tuấn Lê nhấn mạnh phiên bản 2026 "không update (cập nhật) theo công nghệ và cũng không làm tác phẩm này để phù hợp với thời đại".

Anh nói: "Chúng tôi đi đúng một con đường mộc mạc nhất, giản dị nhất nhưng có giá trị, hy vọng một ngày nào đó sẽ sâu sắc nhất. Mong rằng với 60 - 70 phút của vở diễn sẽ giúp khán giả (dù là người Việt Nam hay du khách quốc tế) sẽ được tĩnh tâm, tạm quên đi những phiền muộn của cuộc sống để cảm nhận được chiều sâu văn hóa qua từng câu chuyện làng quê Việt Nam".

Câu chuyện Làng tôi vẫn chưa dừng lại

Nhạc sĩ Nguyễn Nhất Lý kể thêm với Tuổi Trẻ, năm 2007 - khi ông về nước hai năm, có một sự kiện tập hợp khoảng 20 trí thức họp trong 2 ngày để xác định "bản sắc" là gì, nhưng cuối cùng vẫn không có lời giải. Đây là một câu hỏi không dễ để trả lời.

Ông nói nếu khái niệm "quốc gia" được xác định bởi biên giới lãnh thổ và thể chế thì "dân tộc" lại được xác định bởi ngôn ngữ và văn hóa. Việt Nam có 54 dân tộc, đồng nghĩa có 54 bản sắc văn hóa riêng. Ông cũng cho rằng bản sắc nằm ở thẩm mỹ, còn hiện đại nằm ở ngôn ngữ. Muốn tìm bản sắc trong âm nhạc, phải bắt đầu từ nhạc cụ.

Vì thế hơn 30 loại nhạc cụ trên sân khấu Làng tôi như đàn goong, đàn broh, đàn T-rưng, đàn đáy, đàn tính, đao đao, bộ gõ và các loại trống như mõ, trống mảnh, trống chầu… mới chỉ là một phần mỏ quặng của cái gọi là bản sắc đó.

Và theo Nhất Lý, câu chuyện Làng tôi vẫn chưa dừng ở đó. Các nghệ sĩ vẫn đang tiếp tục "thám hiểm" trong cái rộng lớn và không cùng của văn hóa Việt Nam.

TT - Chương trình xiếc Làng tôi sẽ có hai đêm diễn vào ngày 20 và 21-12 tại rạp Kim Mã, Hà Nội. Làng tôi là chương trình xiếc do một nhóm nghệ sĩ Việt kiều người Pháp dàn dựng cách đây năm năm, tái hiện sinh động về làng quê Việt Nam thông qua hình ảnh, câu chuyện của tre.