Gắn bó với khung cửi từ năm lên 6 tuổi trong một gia đình bốn đời làm nghề dệt, nghệ nhân Phan Thị Thuận (sinh năm 1954, làng lụa Phùng Xá, xã Hồng Sơn) thấu hiểu từng thăng trầm của sợi tơ, tằm dâu. Khi lụa công nghiệp tràn ngập thị trường khiến nhiều lò ươm, khung cửi trong làng phải dừng hoạt động, bà chọn cách không buông xuôi. Nhận thấy nếu chỉ giữ nguyên nếp cũ thì sản phẩm khó cạnh tranh, bà Thuận dành nhiều năm mày mò nghiên cứu, tạo ra dòng lụa tơ sen với quy trình chế tác thủ công tỉ mỉ và độc đáo.
Dấu ấn rõ nét cho nỗ lực ấy là vào năm 2019, sản phẩm khăn lụa tơ sen của bà vinh dự được chọn làm quà tặng tại Hội nghị thượng đỉnh G20 ở Nhật Bản. Ở tuổi ngoài 70, người phụ nữ đạt danh hiệu Công dân ưu tú Thủ đô này vẫn ngày ngày truyền dạy bí quyết cho thế hệ trẻ, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng chục lao động địa phương.
Cũng nuôi dưỡng tình yêu với nghề thủ công và đau đáu bài toán sinh kế cộng đồng, nghệ nhân Hoàng Thị Khương (xã Thượng Phúc) đã chọn cách giữ nghề thêu tay Quất Động bằng sự sẻ chia. Là thế hệ thứ tư tiếp nối nghề thêu tinh xảo của gia đình, bản thân lại là người khuyết tật, bà Khương hiểu sâu sắc rào cản kiếm sống của những mảnh đời kém may mắn. Thay vì chỉ nhận đơn hàng riêng lẻ, bà chủ động mở lớp, kiên trì cầm tay chỉ việc, truyền dạy từng đường kim mũi chỉ tinh tế của làng nghề cho người khuyết tật. Nghề thêu tỉ mỉ không chỉ giúp họ có việc làm, tự nuôi sống bản thân mà còn trở thành cầu nối giúp những người lao động yếu thế tìm lại sự tự tin để hòa nhập xã hội.
Mở rộng thị trường từ mạng xã hội và du lịch trải nghiệm
Không chỉ dừng lại ở cải tiến kỹ thuật chế tác, việc thích ứng với môi trường số hóa và thương mại điện tử đang được những người thợ thủ công áp dụng rõ nét. Tại làng nghề nón Chuông (xã Thanh Oai), nghệ nhân Tạ Thu Hương đã sớm tiếp cận các nền tảng trực tuyến để mở rộng kênh tiêu thụ. Năm 2023, bà thành lập Hợp tác xã Mây tre nón lá Thu Hương và tham gia các lớp tập huấn kỹ năng số, xây dựng kênh bán hàng trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử. Đến năm 2024, sản phẩm nón lá của hợp tác xã đạt chứng nhận OCOP 4 sao.
Thay vì thụ động chờ đợi khách mua, hợp tác xã sản xuất các video ngắn ghi lại từng công đoạn làm nón thủ công, chia sẻ trực tiếp câu chuyện của người thợ lên mạng xã hội. Phương thức này vừa quảng bá nét văn hóa làng nghề, vừa tạo sự tin cậy để chốt đơn hàng trực tiếp với khách mua trong và ngoài nước. Đồng thời, cơ sở của bà Hương được chỉnh trang thành điểm dừng chân, tổ chức cho du khách tham quan, trải nghiệm tự làm nón lá truyền thống, tạo thêm nguồn thu dịch vụ song song với bán sản phẩm.
Thực tế từ các mô hình trên cho thấy, việc duy trì làng nghề hiện nay không chỉ phụ thuộc vào tay nghề thủ công mà đòi hỏi người thợ phải nắm bắt tư duy thị trường, kỹ năng quản lý và công nghệ bán hàng mới. Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở sản xuất tại địa phương vẫn gặp rào cản về vốn, kiến thức công nghệ số và kỹ năng xúc tiến thương mại.
Để hỗ trợ tháo gỡ khó khăn này, Hà Nội đã ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035” (theo Quyết định 2415/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ). Kế hoạch tập trung trang bị kỹ năng quản trị, hỗ trợ phụ nữ thành lập và điều hành hợp tác xã, doanh nghiệp làng nghề; đồng thời tạo cầu nối với các tổ chức tín dụng, chuyên gia thị trường và đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Sự kết hợp giữa năng lực thích ứng của người làm nghề và các chính sách hỗ trợ kịp thời sẽ là điều kiện then chốt để kinh tế làng nghề truyền thống Thủ đô phát triển ổn định trong giai đoạn mới.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.