Phép thử quản trị: Cổ phiếu doanh nghiệp gia đình Nhật Bản hụt hơi

Động thái thoái toàn bộ vốn khỏi Nidec của ông Shinji Watanabe, nhà quản lý quỹ cấp cao tại Tokio Marine Asset Management, là một lát cắt điển hình cho sự chuyển dịch tư duy của giới đầu tư tại Tokyo.

Quyết định được đưa ra sau khi nhà sáng lập Shigenobu Nagamori rời ghế chủ tịch danh dự vào đầu năm nay, trong bối cảnh doanh nghiệp vướng vào các lùm xùm về kế toán và kiểm soát chất lượng. Thay vào đó, ông Watanabe dồn vốn vào Meiko Electronics hay Micronics Japan - những doanh nghiệp được đánh giá cao về tính minh bạch trong vận hành.

“Điều quan trọng là phải tránh những chủ sở hữu coi doanh nghiệp như tài sản cá nhân hoặc trở nên quá bảo thủ, cố thủ trước cách thức quản lý của chính mình”, ông Watanabe nhận định.

Khi quyền lực tập trung trở thành điểm nghẽn

Từ trước đến nay, các công ty gia đình luôn được đánh giá cao nhờ tư duy chiến lược dài hạn và phản ứng linh hoạt trước biến cố. Đơn cử như Toridoll Holdings, đơn vị sở hữu chuỗi mì Marugame Seimen, đã tận dụng giai đoạn đại dịch Covid-19 để đẩy mạnh mạng lưới cửa hàng quốc tế, tạo bàn đạp bứt phá doanh thu sau đó.

Thế nhưng, mặt trái của sự tập trung quyền lực đang dần bộc lộ rõ nét. Những lo ngại về quản trị doanh nghiệp không chỉ nảy sinh tại Nidec mà còn xuất hiện tại Kobayashi Pharmaceutical, sau sự cố liên quan đến mảng thực phẩm bổ sung.

Theo định nghĩa từ Ủy ban biên tập Sách trắng Doanh nghiệp gia đình, một công ty gia đình là nơi gia đình sáng lập nằm trong nhóm 10 cổ đông lớn nhất hoặc có ít nhất một thành viên tham gia điều hành. Thống kê trong năm nay ghi nhận Nhật Bản hiện có 1.919 doanh nghiệp thuộc nhóm này, áp đảo so với con số 1.253 doanh nghiệp đại chúng thông thường.

Dữ liệu phân tích tỷ suất sinh lời lũy kế 10 năm của Nikkei chỉ ra bước ngoặt đáng chú ý: nhóm doanh nghiệp gia đình từng duy trì phong độ vượt trội suốt nhiều năm, song đà tăng trưởng bắt đầu suy yếu từ năm 2024 và chính thức bị nhóm doanh nghiệp thông thường vượt mặt vào năm 2025.

Khoảng cách về tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đang bị thu hẹp đáng kể. Dù ROE bình quân năm tài chính 2025 của các công ty gia đình đạt 6,8% - cao hơn mức 4,7% của các doanh nghiệp còn lại - nhưng các công ty thông thường đang thu hẹp cách biệt với tốc độ rất nhanh. Động lực chính đến từ lời kêu gọi của Sở Giao dịch chứng khoán Tokyo (TSE) từ năm 2023, buộc các công ty niêm yết phải tối ưu chi phí vốn và cải thiện định giá P/B, ROE trên toàn thị trường.

Cấu trúc sở hữu định đoạt sức bật cổ phiếu

Ông Tomochika Kitaoka, trưởng chiến lược gia cổ phiếu Nhật Bản tại Nomura Securities, chỉ rõ gốc rễ vấn đề: “Một số doanh nghiệp gia đình dành ít sự quan tâm hơn cho các cổ đông thiểu số so với những thành viên gia đình đang là cổ đông lớn, đồng thời chậm chạp trong việc nâng cao giá trị doanh nghiệp”.

Dữ liệu từ Ủy ban Sách trắng cho thấy vận động giá cổ phiếu phân hóa rất mạnh theo cấu trúc sở hữu. Nhóm doanh nghiệp gia đình "chỉ sở hữu" (gia đình nắm cổ phần lớn nhưng thuê nhân sự ngoài điều hành) lại ghi nhận hiệu suất cổ phiếu dẫn đầu thị trường trong 10 năm qua.

Số lượng công ty áp dụng mô hình "chỉ sở hữu" đã tăng từ 354 doanh nghiệp (năm 2022) lên 445 doanh nghiệp vào năm 2026. Điển hình là chuỗi bán lẻ ABC-Mart cùng nhiều đơn vị công nghệ thông tin quy mô vừa và nhỏ. Phó chủ tịch Ủy ban Sách trắng, ông Masakazu Arao, đánh giá: “Những doanh nghiệp này có thể cải thiện hiệu quả hoạt động nhờ bổ nhiệm các nhà quản lý có năng lực trong bối cảnh môi trường kinh doanh thay đổi nhanh chóng”.

Đứng thứ hai về hiệu quả là nhóm “vừa sở hữu vừa điều hành” với 1.410 doanh nghiệp, bao gồm Fast Retailing - công ty mẹ của thương hiệu thời trang Uniqlo. Ngược lại, nhóm ghi nhận diễn biến giá cổ phiếu ảm đạm nhất là các doanh nghiệp mà gia đình “chỉ tham gia quản lý” mà không nắm giữ quyền sở hữu chi phối, với những cái tên tiêu biểu như hãng máy ảnh Canon hay đơn vị thiết bị y tế Nihon Kohden.

Thước đo mới về chữ "G" trong ESG

Trước áp lực bảo vệ nhà đầu tư đại chúng, khung khổ pháp lý tại Nhật Bản đang siết chặt các lỗ hổng quản trị tại khối doanh nghiệp này. Tháng 6 vừa qua, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đã ban hành Hướng dẫn Quản trị doanh nghiệp gia đình. Bộ yêu cầu các doanh nghiệp cần văn bản hóa tầm nhìn, định hình chính sách sở hữu cổ phần rõ ràng và phổ biến minh bạch các quy chuẩn này ngay trong nội bộ gia tộc.

Đánh giá về bước đi này, ông Toshio Goto, giáo sư tại Đại học Kinh tế Nhật Bản, khẳng định hướng dẫn của METI có thể xem là một bước ngoặt tái định hình mô hình doanh nghiệp gia đình.

Song song đó, TSE liên tục gia tăng sức ép bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ. Tiếp nối các khuyến nghị hồi cuối năm 2023 về việc làm rõ vai trò của thành viên hội đồng quản trị (HĐQT) độc lập, đến tháng 7/2026, TSE tiếp tục cập nhật khung quy định mới. Cơ quan quản lý yêu cầu tăng cường tính độc lập thực chất của các thành viên HĐQT bên ngoài, đồng thời bắt buộc công khai tỷ lệ cổ đông thiểu số tán thành đối với các đề cử nhân sự HĐQT.

Các chuẩn mực khắt khe này sẽ chính thức có hiệu lực từ các kỳ họp đại hội đồng cổ đông thường niên cho năm tài chính kết thúc từ ngày 1/12/2026 trở đi, hứa hẹn tạo nên bài kiểm tra thực chất cho năng lực quản trị của các gia tộc kinh doanh tại Nhật Bản.