Phía sau một Nhật Bản sạch sẽ và ngăn nắp là gì?

Một Nhật Bản sạch sẽ và ngăn nắp

Đây là lần thứ hai tôi đến Nhật Bản.

Mỗi chuyến đi cho tôi thêm những trải nghiệm và một góc nhìn khác về đất nước này. Nhưng có một ấn tượng gần như không thay đổi sau hai lần trở lại là sự sạch sẽ và ngăn nắp.

Lần này, hành trình của tôi đi qua Osaka, Kyoto, Tokyo, Fukushima và khu vực núi Phú Sĩ... Tôi bước vào nhà hàng, đi trên đường phố, qua nhà ga, sân bay, đến những ngôi chùa và có dịp vào thăm nhà của người dân.

Mỗi nơi một chức năng, một nhịp sống, nhưng cảm giác về sự sạch sẽ, gọn gàng xuất hiện khá nhất quán.

Ở Osaka, tôi đến thăm hai gia đình có điều kiện sống rất khác nhau. Một là gia đình chủ tịch một tập đoàn lớn của Nhật Bản, sống trong biệt phủ rộng hơn 2.000m². Gia đình còn lại sống trong căn hộ chung cư hơn 60m² với ba phòng ngủ.

Khoảng cách về diện tích và điều kiện vật chất rất lớn, nhưng có một khoảng cách gần như biến mất khi tôi bước vào hai ngôi nhà là cả hai đều rất sạch sẽ và ngăn nắp.

Ra khỏi những ngôi nhà, cảm giác ấy vẫn tiếp tục ở đường phố, nhà hàng, nhà ga, sân bay, chùa và những nơi nhiều người cùng sử dụng.

Một chuyến đi không đủ để hiểu một đất nước. Hai chuyến đi càng không cho phép đưa ra những kết luận tuyệt đối về một xã hội. Nhưng khi một ấn tượng xuất hiện ở nhiều nơi và gần như không thay đổi sau hai lần trở lại, nó đủ để người quan sát đặt câu hỏi: Phía sau một Nhật Bản sạch sẽ và ngăn nắp là gì?

Khi sạch sẽ không chỉ là chuyện vệ sinh

Người ta thường giải thích sự sạch sẽ của Nhật Bản bằng một nhận xét quen thuộc: Người Nhật có ý thức. Tôi nghĩ điều đó đúng, nhưng chưa đủ.

Giữ căn nhà của mình sạch sẽ là điều dễ hiểu, bởi đó là tài sản và không gian sống của mình. Nhưng đường phố, nhà ga, sân bay hay những lối đi là không gian của rất nhiều người không quen biết. Chính ở đó, cách ứng xử của mỗi cá nhân bắt đầu mang ý nghĩa xã hội.

Một người có thể nghĩ đây không phải nhà mình, làm bẩn rồi sẽ có người dọn. Nhưng cũng có thể nghĩ đây là nơi nhiều người cùng sử dụng, vì thế mình không nên để lại sự bất tiện cho người đến sau. Khác biệt giữa hai cách nghĩ tưởng rất nhỏ, nhưng khi được lặp lại bởi hàng triệu người mỗi ngày, kết quả tạo ra sẽ rất khác.

Hai ngôi nhà ở Osaka cũng gợi cho tôi một suy nghĩ. Một biệt phủ hơn 2.000m² sạch sẽ có thể được giải thích một phần bằng điều kiện kinh tế. Nhưng một căn hộ hơn 60m² vẫn sạch và ngăn nắp cho thấy tiền bạc không phải lời giải thích duy nhất. Không xả rác, dùng xong đặt vật dụng về đúng chỗ hay không để lại sự bất tiện cho người khác hầu như không đòi hỏi thêm một khoản đầu tư đáng kể nào.

Tất nhiên, một xã hội sạch không thể chỉ dựa vào ý thức. Đường phố cần hệ thống thu gom rác; nhà ga, sân bay cần nhân lực, cơ sở vật chất và quy trình vận hành; nhà hàng cần tiêu chuẩn vệ sinh. Một đô thị sạch chắc chắn cần nguồn lực và năng lực quản lý.

Nhưng tiền có thể tạo ra điều kiện, chưa chắc tự nó tạo ra sự sạch sẽ bền vững.

Có thể bỏ tiền để làm sạch một nơi, nhưng khó hơn là giữ nơi ấy sạch mỗi ngày. Chúng ta có thể huy động lực lượng lập lại trật tự, nhưng khó hơn là duy trì trật tự khi không còn chiến dịch hay người đứng bên cạnh nhắc nhở.

Hai lần đến Nhật Bản, điều khiến tôi chú ý chính là khả năng duy trì ấy. Sạch sẽ cũng không chỉ tạo ra cái đẹp cho mắt nhìn. Một nhà hàng sạch sẽ khiến thực khách yên tâm hơn. Một nơi nghỉ được giữ gìn cẩn thận tạo cảm giác dễ chịu hơn.

Dĩ nhiên, sạch bằng mắt không đủ để khẳng định thực phẩm tuyệt đối an toàn hay dịch vụ chắc chắn có chất lượng cao. Nhưng những gì người sử dụng trực tiếp nhìn thấy vẫn là một tín hiệu về cách nơi đó được chăm sóc và vận hành.

Một xã hội phải trả bao nhiêu cho sự lộn xộn?

Từ chuyện sạch sẽ, tôi nghĩ nhiều hơn về sự ngăn nắp. Nếu sạch sẽ đem lại cảm giác dễ chịu và yên tâm thì ngăn nắp còn liên quan đến một vấn đề khác đó là hiệu quả.

Một vật được đặt đúng chỗ, người cần dùng không phải mất thời gian tìm kiếm, công việc được làm đúng ngay từ đầu sẽ bớt một lần sửa chữa. Không gian được người sử dụng giữ gìn sẽ giảm phần việc mà người khác phải làm sau đó.

Sự lộn xộn vận hành theo chiều ngược lại. Người này làm bẩn, người khác phải dọn. Người này đặt sai, người khác phải tìm. Khâu trước làm không đúng, khâu sau phải quay lại xử lý.

Quy trình thường xuyên bị bỏ qua, tổ chức phải tăng kiểm tra. Khi người này không tin người kia sẽ hoàn thành đúng phần việc, hệ thống buộc phải tạo thêm những lớp giám sát để phòng ngừa.

Mỗi việc riêng lẻ đều rất nhỏ. Nhưng nếu chúng lặp lại trong hàng triệu hoạt động mỗi ngày, cái giá cộng lại không còn nhỏ.

Khi một người hoàn thành đúng phần việc của mình, người tiếp theo có thể bắt đầu công việc mà không phải quay lại khắc phục hậu quả. Khi chúng ta có thể kỳ vọng người khác tuân thủ những chuẩn mực tối thiểu, nhu cầu kiểm tra và đề phòng lẫn nhau cũng giảm xuống.

Tôi thấy một điều khá thú vị là một xã hội sạch không nhất thiết là xã hội có thật nhiều người đi dọn; quan trọng hơn là xã hội ấy tạo ra ít thứ phải dọn hơn.

Nếu cứ làm bẩn rồi huy động thêm người làm sạch, nguồn lực được dùng để khắc phục hậu quả. Nếu ngay từ đầu mỗi người hạn chế tạo ra sự lộn xộn, cùng nguồn lực ấy có thể dành cho những công việc tạo thêm giá trị.

Chúng ta thường nhìn năng lực của một quốc gia qua những thứ hữu hình: đường cao tốc, sân bay, cảng biển, đường sắt, bệnh viện, trường học, hạ tầng số... Tất cả đều quan trọng. Nhưng một tuyến đường được sử dụng ra sao, một nhà ga được giữ gìn thế nào hay một doanh nghiệp có máy móc hiện đại vận hành hiệu quả đến đâu cuối cùng vẫn phụ thuộc vào con người.

Phía sau hạ tầng vật chất còn có một lớp nền ít nhìn thấy hơn: Kỷ luật, trách nhiệm, sự tin cậy, tôn trọng quy trình và ý thức đối với không gian chung.

Không nên thần thánh hóa những phẩm chất này, càng không nên coi đó là đặc tính riêng của một dân tộc. Tôi cũng không cho rằng sạch sẽ và ngăn nắp giải thích sức mạnh kinh tế của Nhật Bản.

Điều đáng suy nghĩ là một xã hội làm thế nào để những hành vi tích cực được duy trì đủ lâu, đủ rộng để trở thành điều bình thường. Bởi những phẩm chất giúp một nhà ga được giữ sạch cũng có điểm gặp với yêu cầu của sản xuất, kinh doanh và quản trị, làm đúng phần việc, hạn chế sai sót, tôn trọng người tiếp theo và không đẩy hậu quả do mình tạo ra cho người khác.

Sạch sẽ và ngăn nắp không làm nên một quốc gia phát triển. Nhưng chúng có thể là những biểu hiện bên ngoài khiến chúng ta suy nghĩ về chất lượng vận hành bên trong của một xã hội.

Không phải trở thành Nhật Bản, mà làm tốt hơn chính chúng ta

Sau hai lần đến Nhật Bản, tôi không muốn đặt câu hỏi: Bao giờ Việt Nam mới sạch sẽ và ngăn nắp như Nhật Bản? Cách so sánh ấy không thật sự hữu ích. Nó dễ dẫn đến việc lý tưởng hóa một đất nước khác rồi quay về chê trách những điều chưa tốt ở đất nước mình.

Hai quốc gia khác nhau về lịch sử, văn hóa, điều kiện kinh tế và con đường phát triển. Những gì một người quan sát được trong vài chuyến đi càng không thể đại diện cho toàn bộ một xã hội.

Điều tôi muốn mang về sau chuyến đi là một câu hỏi gần gũi hơn là có những việc gì chúng ta có thể làm tốt hơn ngay từ hôm nay mà không phải chờ đến khi giàu hơn? Sạch sẽ và ngăn nắp là một ví dụ. Mỗi khi nói đến vệ sinh nơi công cộng hay trật tự đô thị, chúng ta thường nhắc đến “ý thức người dân”.

Ý thức quan trọng, nhưng nếu mọi vấn đề đều kết thúc ở đó thì chưa đủ.

Nơi công cộng muốn sạch cần người sử dụng không xả rác, nhưng cũng cần hệ thống thu gom thuận tiện và trách nhiệm quản lý rõ ràng.

Nhà hàng muốn chuyên nghiệp không thể chỉ kêu gọi nhân viên có ý thức; người quản lý phải biến yêu cầu ấy thành tiêu chuẩn công việc. Một cơ quan muốn hoạt động hiệu quả cũng không thể mãi dựa vào một vài cá nhân tận tâm nếu cách tổ chức vẫn để quá nhiều khoảng trống cho sự tùy tiện.

Con người tạo nên môi trường sống, nhưng môi trường sống và cách tổ chức công việc cũng từng ngày định hình hành vi của con người. Vì thế, điều đáng học hỏi không phải là sao chép những biểu hiện bên ngoài của Nhật Bản. Quan trọng hơn là làm thế nào để hành vi đúng được gia đình, giáo dục, môi trường sống, quy định và cách tổ chức xã hội cùng củng cố.

Cái khó không phải làm cho một người làm đúng một lần. Cái khó là làm thế nào để hàng triệu người cùng làm những việc đúng một cách đều đặn, đến mức xã hội không phải tiêu tốn quá nhiều nguồn lực để nhắc nhở, giám sát và sửa sai.

Khi cái đúng không còn phải liên tục được nhắc nhở mà dần trở thành cái bình thường.

Đi nhiều nơi, tôi càng thấy những chuyện tưởng rất nhỏ cuối cùng lại chạm tới một vấn đề không hề nhỏ: Con người thực sự được hưởng gì từ sự phát triển? Chúng ta đang hướng tới những mục tiêu lớn, cần hạ tầng hiện đại, doanh nghiệp mạnh, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và một nền quản trị ngày càng hiệu quả. Nhưng những thành tựu ấy cuối cùng phải được chuyển hóa thành chất lượng cuộc sống của mỗi người.

Nhìn từ tinh thần này, chất lượng sống không chỉ nằm trong những chỉ số lớn.

Người dân cảm nhận nó hằng ngày qua những điều rất cụ thể: Môi trường sống có sạch không, không gian công cộng có thuận tiện và an toàn không, bước vào một nhà hàng có cảm thấy yên tâm không, những dịch vụ mình sử dụng có đáng tin cậy không.

Phát triển vì thế không chỉ là tạo thêm của cải, nó còn phải làm cho môi trường sống tốt hơn, các hoạt động hằng ngày thuận tiện hơn, quan hệ xã hội đáng tin cậy hơn và giảm những bất tiện mà lẽ ra con người không phải chịu.

Không phải mọi cải thiện chất lượng sống đều phải chờ đến khi đất nước giàu hơn. Có những thay đổi cần hàng tỷ USD và nhiều năm mới thực hiện được.

Nhưng cũng có những thay đổi có thể bắt đầu ngay như giữ sạch nơi mình sống, không làm bẩn nơi người khác cùng sử dụng, đặt một vật về đúng chỗ, làm đúng một việc ngay từ đầu thay vì để người khác sửa lại, tôn trọng trật tự chung ngay cả khi không có người giám sát.

Mỗi người không để lại sự bất tiện cho người đến sau, khi không gian chung được sử dụng với ý thức rằng nó còn thuộc về những người khác, khi làm đúng không còn cần liên tục nhắc nhở, xã hội sẽ bớt đi rất nhiều “chi phí của sự lộn xộn”.

Khoảng cách phát triển không phải lúc nào cũng chỉ nằm ở những việc lớn chúng ta chưa làm được. Đôi khi, nó còn nằm trong những việc rất nhỏ mà chúng ta hoàn toàn có thể làm tốt hơn ngay từ hôm nay.

Phan Văn Lâm - Tổng biên tập Tạp chí Pháp luật và Phát triển