Cuối năm 2025, công nhân tại một nhà máy sản xuất pin mặt trời ở tỉnh An Huy (Trung Quốc) bất ngờ nhận thông báo tạm nghỉ việc tới 5 tháng. Không lâu sau đó, doanh nghiệp đưa ra gói hỗ trợ tài chính nhằm khuyến khích người lao động tự nguyện nộp đơn thôi việc. Đây không phải câu chuyện cá biệt mà đã trở thành tình cảnh chung của nhiều lao động trong chuỗi sản xuất năng lượng sạch tại đất nước tỷ dân.
Tháng 7 đánh dấu cột mốc lịch sử khi công suất phát điện mặt trời của Trung Quốc lần đầu tiên vượt điện than song phía sau bước tiến ấn tượng đó là thực tế khắc nghiệt: hơn 2 năm chìm trong thua lỗ, giá bán chạm đáy và làn sóng sa thải lan rộng khắp ngành.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Nữ nhân viên kiểm tra các linh kiện quang điện tại một nhà máy ở Hợp Phì, tỉnh An Huy, miền Đông Trung Quốc (Ảnh: China Daily).
"Cơn bão dư cung" và làn sóng thu hẹp nhân sự
Theo thông tin từ Eco-Business, số liệu bán niên năm 2026 cho thấy doanh thu của toàn ngành quang điện Trung Quốc tiếp tục suy giảm. Trước đó, trong năm 2025, hơn 70% doanh nghiệp lớn chịu cảnh thua lỗ và hơn 50 công ty phải tuyên bố phá sản.
Giai đoạn 2024-2025 ghi nhận 110 doanh nghiệp quang điện niêm yết hàng đầu đã cắt giảm tổng cộng 222.800 nhân sự. Riêng năm 2024, con số này là 140.000 người và năm 2025 ghi nhận thêm hơn 68.200 lao động rời khỏi các nhà máy.
Tình trạng dư thừa công suất nghiêm trọng khiến giá giao ngay của các tấm pin giảm hơn một nửa, rơi xuống mức 1 nhân dân tệ mỗi watt (khoảng 0,14 USD), thấp hơn cả chi phí sản xuất. Đứng trước áp lực duy trì dòng tiền, các công ty buộc phải giảm giờ làm, cắt lương và khuyến khích công nhân nghỉ việc.
Bà Caroline Goron, chuyên gia tại Đại học Duke Kunshan, cho biết nhiều cơ sở áp dụng biện pháp cho nghỉ việc dài ngày không hẳn vì muốn chèn ép người lao động. Trên thực tế, họ không còn đủ nguồn lực tài chính để trả lương đều đặn hay chi trả các khoản trợ cấp thôi việc chính thức.
Theo ghi nhận từ Gulf Insider, 3 ông lớn trong ngành gồm Jinko Solar, JA Solar Technology và Tongwei đều công bố mức lỗ sâu hơn trong nửa đầu năm. Đại diện JA Solar đánh giá thị trường vẫn đang chịu áp lực lớn từ tình trạng dư cung mang tính cơ cấu, đồng thời các nỗ lực cắt giảm sản lượng cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả.
Nhà máy tự động hóa và sự chuyển dịch việc làm
Để tồn tại khi giá bán "rơi tự do", các nhà sản xuất buộc phải đẩy mạnh hiện đại hóa dây chuyền sản xuất nhằm giảm tối đa chi phí vận hành.
Theo Eco-Business, các dây chuyền lắp ráp tự động hóa và mô hình nhà máy "không đèn" vận hành bằng trí tuệ nhân tạo đang nở rộ. Điển hình tại nhà máy của tập đoàn LONGi ở Gia Hưng, tỷ lệ tự động hóa đạt 90% chỉ sau 9 tháng nâng cấp. Cải tiến này giúp chu kỳ sản xuất rút ngắn 84% và sản lượng mỗi giờ tăng 35%.
Đổi lại, nhu cầu sử dụng công nhân đứng máy sụt giảm nhanh chóng. Tại LONGi, hơn một nửa nhân sự sản xuất đã bị cắt giảm. Thống kê toàn ngành cho thấy khoảng 75% số vị trí bị cắt giảm thuộc về khối nhà máy. Đến năm 2025, diện ảnh hưởng lan sang cả nhân viên hành chính, kỹ thuật và cấp quản lý.
Chuyên gia Cosimo Reis tại Trivium China nói, thiết bị điện mặt trời tương đối dễ tự động hóa. Những doanh nghiệp chậm chân trong việc ứng dụng robot và hệ thống thông minh sẽ rất khó duy trì năng lực cạnh tranh.
Điểm sáng hiếm hoi nằm ở bộ phận kinh doanh và các mảng công nghệ cao. Khi việc tiêu thụ hàng tồn kho trở thành mục tiêu sống còn, các doanh nghiệp tăng cường tuyển dụng nhân viên bán hàng. Ngoài ra, nhóm sản xuất bộ biến tần và các đơn vị cung cấp giải pháp lưu trữ năng lượng vẫn duy trì đà tăng trưởng, thúc đẩy nhu cầu tuyển dụng các vị trí có trình độ kỹ thuật cao.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Dây chuyền tự động hóa dần thay thế con người tại các nhà máy quang điện, khiến số lượng việc làm cho lao động phổ thông suy giảm mạnh (Ảnh: Dialogue Earth).
Bài toán cân bằng cung cầu
Cơn sốt đầu tư bắt nguồn từ năm 2020 sau cam kết đạt đỉnh phát thải và mục tiêu 1.200 GW năng lượng tái tạo vào năm 2030 của chính phủ Trung Quốc. Làn sóng này thúc đẩy số lượng doanh nghiệp quang điện đăng ký mới tăng vọt lên 600.000 đơn vị vào năm 2023. Hệ quả là đến năm 2025, công suất sản xuất toàn cầu vượt 1.100 GW, gần gấp đôi nhu cầu lắp đặt thực tế (khoảng 570 - 630 GW).
Trong khi khối sản xuất đối mặt khủng hoảng thừa, mảng hạ nguồn vẫn ghi nhận những cột mốc kỷ lục. Dẫn số liệu từ Cục Năng lượng Quốc gia Trung Quốc (NEA), tờ China Daily cho biết tổng công suất điện gió và điện mặt trời của nước này đã vượt mốc 2 tỷ kW (tương đương 2.000 GW) vào cuối tháng 9. Trong 9 tháng đầu năm, sản lượng điện từ hai nguồn này đạt 1.930 tỷ kWh, đóng góp tới 64% mức tăng tiêu thụ điện toàn quốc.
Dù vậy, thị trường đang bước vào giai đoạn điều chỉnh. Từ tháng 7 năm ngoái, các dự án năng lượng tái tạo mới tại Trung Quốc phải bán điện theo cơ chế thị trường thay vì giá cố định, khiến nhà đầu tư thận trọng hơn. Cùng với việc Bắc Kinh hủy chính sách hoàn thuế xuất khẩu vào tháng 4 và các rào cản thương mại bên ngoài gia tăng, lượng thiết bị quang điện xuất khẩu trong tháng gần nhất giảm 21,4% so với cùng kỳ.
Để chặn đà lao dốc, vào tháng 8 vừa qua, 8 nhà sản xuất polysilicon lớn nhất (nắm giữ 90% nguồn cung Trung Quốc) đã đạt thỏa thuận dừng bán hàng dưới giá thành nhằm lập đáy giá mới cho thị trường.
Giới phân tích nhận định thị trường có thể bắt đầu tìm thấy điểm cân bằng vào cuối năm nay hoặc sang năm sau khi làn sóng sáp nhập và loại bỏ công suất cũ hoàn tất. Sau cuộc đại thanh lọc này, ngành công nghiệp quang điện sẽ vận hành tinh gọn hơn với hàm lượng công nghệ cao, song cơ hội việc làm truyền thống cho hàng trăm nghìn lao động phổ thông gần như khó có thể quay lại mức trước đây.