Một tiệm photocopy ở Đồng Tháp vừa bị cơ quan chức năng phát hiện đang in, nhân bản 48 tài liệu là sách giáo khoa, giáo trình của 3 nhà xuất bản. Theo thông tin Công an tỉnh Đồng Tháp, chủ cơ sở thừa nhận đã sao chép những tài liệu này khi chưa được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép, sau đó bán cho khách hàng có nhu cầu để thu lợi.
Nhìn từ câu chuyện này, rất dễ đặt vấn đề theo 2 thái cực. Một phía cho rằng sách có bản quyền thì đương nhiên không được photocopy. Phía khác lại đặt câu hỏi rằng một học sinh, sinh viên chỉ cần vài chục trang giáo trình để học, hoặc trong lúc chưa mua được sách mà photo tài liệu sử dụng thì có nhất thiết phải coi là vi phạm bản quyền?
Công an kiểm tra cơ sở photocopy sao chép sách giáo khoa trái phép
ẢNH: CÔNG AN ĐỒNG THÁP
Thế nào là sao chép hợp lý?
Pháp luật thực ra không chọn hoàn toàn một trong 2 cách nhìn ấy. Quyền tác giả được bảo vệ bởi vì phía sau một cuốn sách là công sức của tác giả, nhà xuất bản và nhiều chủ thể tham gia vào quá trình sáng tạo, biên tập, xuất bản. Theo luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, quyền sao chép trực tiếp hoặc gián tiếp toàn bộ hoặc một phần tác phẩm bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào là một quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả. Về nguyên tắc, người khác muốn khai thác quyền này phải được phép, trừ những trường hợp ngoại lệ mà luật quy định.
Nhưng điều quan trọng nằm ở hai chữ "ngoại lệ". Điều 25 luật Sở hữu trí tuệ hiện hành dành riêng một cơ chế để việc bảo hộ bản quyền không trở thành bức tường ngăn người dân học tập, nghiên cứu. Cá nhân có thể sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập nếu không nhằm mục đích thương mại. Người sử dụng trong những trường hợp ngoại lệ này không phải xin phép và không phải trả tiền bản quyền, nhưng vẫn phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm.
Pháp luật đã cụ thể hóa thế nào là "một phần". Theo điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, đối với tác phẩm bằng chữ viết, việc photocopy, chụp ảnh hoặc thực hiện bằng hình thức tương tự để nghiên cứu, học tập được coi là sao chép hợp lý khi tối đa không quá 10% tổng số trang hoặc các đơn vị tương ứng của ấn bản. Việc sao chép chỉ tối đa một bản một phần tác phẩm, phải độc lập đối với từng người thực hiện. Nếu có sự lặp lại thì phải là những trường hợp riêng lẻ, không liên quan đến nhau trên cùng một tác phẩm. Nếu vượt quá giới hạn này thì phải có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và thực hiện nghĩa vụ về bản quyền theo quy định. Quy định về thiết bị sao chép cũng vừa được sửa đổi bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP.
Nói dễ hiểu hơn, một sinh viên cần vài trang trong một cuốn giáo trình để phục vụ môn học không thể được đặt ngang với một cơ sở photocopy lưu sẵn cả cuốn sách, nhận đơn rồi nhân bản, đóng thành tập và bán nhiều lần. Cùng là chiếc máy photocopy nhưng bản chất pháp lý của 2 tình huống rất khác nhau.
Trong trường hợp thứ nhất, mục đích chính là học tập của cá nhân. Số lượng sao chép được giới hạn. Người học không tạo ra một thị trường thay thế cho cuốn sách gốc. Còn trường hợp thứ hai, hoạt động sao chép trở thành một mắt xích kinh doanh.
Phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa cho con vào năm học mới trước tình trạng học sinh thiếu sách giáo khoa
ảnh: Nhật Thịnh
Việc sao chép không được thay thế nhu cầu mua hoặc tiếp cận bản sách hợp pháp
Nếu một cuốn giáo trình giá vài trăm nghìn đồng có thể được nhân bản toàn bộ với chi phí thấp hơn rồi bán cho nhiều người, bản sao lúc đó cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm hợp pháp của tác giả và nhà xuất bản. Ngoại lệ dành cho học tập không thể được kéo rộng đến mức biến thành quyền kinh doanh tác phẩm của người khác.
Đây cũng chính là nguyên tắc quan trọng tại khoản 2 điều 25 luật Sở hữu trí tuệ. Việc sử dụng tác phẩm theo các trường hợp ngoại lệ không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không được gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả. Nguyên tắc này giúp giải thích vì sao pháp luật phải bảo vệ cả hai phía.
Nếu cấm tuyệt đối mọi hành vi sao chép thì một học sinh chụp vài trang sách để học, một sinh viên photocopy một chương giáo trình để nghiên cứu cũng có nguy cơ bị đặt vào cùng một nhóm với người nhân bản sách để kinh doanh. Cách tiếp cận ấy sẽ khiến quyền tác giả trở nên quá cứng nhắc và đi ngược lại chính mục tiêu phổ biến tri thức mà sách phục vụ.
Nhưng nếu chỉ cần nói "để học" là có thể photocopy cả cuốn thì ngoại lệ sẽ nuốt mất nguyên tắc. Một thị trường sách photocopy hoàn chỉnh có thể hình thành dưới danh nghĩa phục vụ học sinh, sinh viên. Khi đó, người viết sách và nhà xuất bản phải chịu chi phí sáng tạo nhưng người sao chép lại hưởng lợi từ sản phẩm hoàn chỉnh với chi phí rất thấp.
Vì vậy giới hạn 10% không chỉ là một con số kỹ thuật. Nó cho thấy tư duy cân bằng của pháp luật. Người học được phép tiếp cận một phần cần thiết của tác phẩm mà không phải thực hiện thủ tục xin phép cho từng lần sử dụng nhỏ, nhưng việc sao chép không được tiến xa đến mức thay thế nhu cầu mua hoặc tiếp cận bản sách hợp pháp.
Trường đại học và thư viện cần tăng khả năng tiếp cận giáo trình hợp pháp
ảnh: Ngọc Long
Bài toán về khả năng tiếp cận tri thức với chi phí phù hợp
Từ ngày 15.2.2026, Nghị định 341/2025/NĐ-CP đã thay thế Nghị định 131/2013/NĐ-CP trong lĩnh vực xử phạt quyền tác giả, quyền liên quan. Riêng hành vi sao chép tác phẩm không được phép, điều 16 phân hóa mức xử phạt theo số lợi bất hợp pháp, thiệt hại của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc giá trị hàng hóa vi phạm. Với cá nhân, các khung xử phạt hành chính trong điều luật này dao động từ 5 triệu đến 50 triệu đồng đối với các ngưỡng được quy định, kèm theo những biện pháp khắc phục như tiêu hủy bản sao vi phạm và buộc trả lại số lợi bất hợp pháp nếu có.
Tuy nhiên chỉ xử lý những tiệm photocopy vi phạm có lẽ chưa giải quyết hết câu chuyện. Đằng sau nhu cầu photocopy sách và giáo trình còn là bài toán về khả năng tiếp cận tri thức với chi phí phù hợp.
Một sinh viên tìm bản photo thường không phải vì muốn xâm phạm quyền tác giả. Có người chỉ cần một chương trong cuốn sách dày hàng trăm trang. Có người cần một tài liệu trong vài tuần. Có giáo trình hết hàng hoặc khó tìm. Với học sinh, nhu cầu có thể phát sinh ngay đầu năm học khi sách chưa được cung ứng kịp thời.
Pháp luật có thể xác định ranh giới của hành vi được phép, nhưng thị trường giáo dục cũng cần tạo ra những phương thức tiếp cận hợp pháp đủ thuận tiện để người học không phải lựa chọn giữa một cuốn sách nguyên bản và một bản photo toàn bộ.
Các nhà xuất bản có thể mở rộng sách điện tử có bản quyền, cung cấp quyền truy cập theo thời hạn hoặc theo từng phần nội dung. Trường đại học và thư viện cần tăng khả năng tiếp cận giáo trình hợp pháp. Những cơ chế cấp phép sao chép cho mục đích giáo dục với chi phí hợp lý cũng đáng được phát triển để một giảng viên hay sinh viên cần một chương sách không phải đứng trước lựa chọn hoặc mua cả cuốn hoặc tìm bản photo không hợp pháp.
Bản quyền không phải là quyền ngăn người khác tiếp cận tri thức mà là cơ chế để người tạo ra tri thức có điều kiện tiếp tục sáng tạo. Ngược lại, quyền học tập cũng không đồng nghĩa với quyền sao chép không giới hạn sản phẩm trí tuệ của người khác.
Quan trọng hơn là xã hội phải hiểu rõ ranh giới giữa việc photocopy một phần tài liệu để học và việc biến chiếc máy photocopy thành một dây chuyền xuất bản sách không bản quyền. Ranh giới đó chính là nơi quyền sở hữu trí tuệ gặp quyền tiếp cận tri thức. Nếu pháp luật chỉ bảo vệ một phía, chúng ta hoặc sẽ làm nghèo động lực sáng tạo, hoặc làm khó chính những người cần tri thức nhất. Cân bằng hai lợi ích ấy mới là mục tiêu cuối cùng của một cơ chế bản quyền hợp lý.