Phương tiện công cộng ở Thủ đô thay đổi thế nào sau một thế kỷ

Từ xe kéo, xích lô đến tàu điện, xe buýt và tàu điện bánh lốp, giao thông công cộng đã trải qua nhiều thay đổi, gắn với những ký ức về một Hà Nội xưa.

Năm 1899, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer cho xây dựng mạng lưới tàu điện Hà Nội, sau Sài Gòn. Khoảng tháng 9/1900, chuyến tàu điện đầu tiên chạy thử trên tuyến Bờ Hồ - Làng Giấy (Thụy Khuê). Đến tháng 11/1901, tuyến được kéo dài đến chợ Bưởi và bắt đầu khai thác. Sau khi hoàn thiện, mạng lưới tàu điện gồm 5 tuyến: Bờ Hồ - Bưởi, Bờ Hồ - Hà Đông, Bờ Hồ - Chợ Mơ, Bờ Hồ - Cầu Giấy và Yên Phụ - Vọng.

Tàu điện chạy giữa đường trên phố Hàng Đào những năm 1940. Ảnh: Harrison Forman

Ga Hà Nội, còn gọi là ga Hàng Cỏ, khánh thành năm 1902, từng là một trong những nhà ga lớn nhất Đông Nam Á. Công trình được xây dựng trong quá trình chính quyền Pháp phát triển các tuyến đường sắt xuyên Đông Dương.

Ban đầu, ga là điểm xuất phát của tuyến đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn, sau đó mở thêm tuyến Hà Nội - Hải Phòng vào năm 1903. Năm 1905, tuyến đường sắt lên Lào Cai được hình thành. Đến năm 1939, ga Hà Nội trở thành điểm kết nối của tuyến đường sắt xuyên Việt.

Trước năm 1884, Hà Nội chưa có phương tiện giao thông công cộng. Người dân chủ yếu đi bộ, đi xe bò kéo; quan lại di chuyển bằng cáng hoặc kiệu. Năm 1885, xe ngựa kéo xuất hiện, trở thành phương tiện giao thông công cộng đầu tiên, chủ yếu phục vụ người Pháp đi lại từ khu nhượng địa Đồn Thủy vào trung tâm qua Tràng Tiền, Tràng Thi.

Năm 1940, nhiếp ảnh gia Mỹ Harrison Forman ghi lại nhiều hình ảnh Hà Nội thời Pháp thuộc, trong đó xe đạp, xe kéo xuất hiện phổ biến trên đường phố. Các bức ảnh về vườn hoa Cửa Nam, phố Hàng Bông, Hàng Khay... cho thấy diện mạo giao thông và đời sống đô thị Hà Nội hơn 80 năm trước.

Những chiếc xe kéo, xích lô hoạt động trên phố Tràng Tiền (phố Paul Bert) trước cửa Rạp Eden (nay là rạp Công Nhân). Ảnh: Harrison Forman.

Ngã tư Tràng Tiền Plaza (cửa hàng bách hóa Grands Magasins Reunis) là nơi giao thông đông đúc nhất thời điểm những năm 1940. Nơi đây hội tụ đủ các phương tiện công cộng thời đó. Ảnh: Harrison Forman.

Tại bến Nứa, gần chân cầu Long Biên, khu vực phố Trần Nhật Duật - Yên Phụ ngày nay, ba cây xăng Shell, Texaco và Socony nằm thẳng hàng. Đây là nơi các xe khách tiếp nhiên liệu trước khi chở khách đi các tỉnh như Hải Phòng, Bắc Ninh, Phủ Lạng Thương, Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Bắc Giang, Tam Đảo, Việt Trì...

Tại bến Nứa, các tuyến xe liên tỉnh được ghi rõ điểm đến cùng khoảng cách đường bộ tính từ Hà Nội. Trước đó, Cột Đồng Hồ là bến xe đón trả khách đầu tiên của Hà Nội. Sau đó, thành phố hình thành thêm các bến Cửa Nam và Kim Mã vào những năm 1920. Ảnh chụp những năm 1940-1941: Harrison Forman.

Ngành hàng không dân dụng Việt Nam ra đời tháng 1/1956, khi Chính phủ thành lập Cục Hàng không Dân dụng. Thời điểm đó, đội máy bay dân dụng miền Bắc mang các số hiệu VN-198, VN-199, VN-200, VN-201 và VN-202. Ngày 2/9/1956, tuyến bay quốc nội đầu tiên Hà Nội - Vinh - Đồng Hới được khánh thành, giá vé 30 đồng tiền miền Bắc.

Trong ảnh, sân bay Gia Lâm năm 1959 với những máy bay do Liên Xô sản xuất. Ảnh tư liệu Đoàn Bay 919

Quang cảnh sân bay quân sự Đa Phúc năm 1967. Ảnh tư liệu

Đầu những năm 1960, Nhà nước quyết định xây dựng sân bay quân sự Đa Phúc tại huyện Kim Anh (nay thuộc địa bàn xã Nội Bài). Tháng 4/1966, các chuyên gia quân sự Liên Xô đến Đa Phúc huấn luyện kỹ thuật hàng không và đào tạo phi công Việt Nam.

Quang cảnh sân bay quân sự Đa Phúc năm 1967. Ảnh tư liệu

Tàu điện bánh lốp tại quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, bên hồ Hoàn Kiếm. Trên nóc tàu được lắp hai cần điện song song, nối với hai đường dây điện một chiều qua trục lăn có rãnh bằng đồng.

Năm 1988, đường ray được tháo dỡ để thay bằng tàu điện bánh lốp. Tuy nhiên, phương tiện này hoạt động không hiệu quả do không có làn đường riêng và ảnh hưởng đến giao thông. Đến năm 1991, tàu điện Hà Nội chấm dứt hoạt động sau gần một thế kỷ. Ảnh: Jennifer Lynas

Một góc bến xe Kim Mã năm 1996. Những năm 1990, Hà Nội đã có xe buýt phục vụ hành khách trên các tuyến Yên Phụ - Hà Đông, Bắc Cổ - Hà Đông, Giáp Bát - Ga Hàng Cỏ - Gia Lâm... Ảnh: Jennifer Lynas

Hà Nội hiện có hơn 8 triệu phương tiện cá nhân, gồm khoảng 1,1 triệu ôtô và 6,9 triệu xe máy. Riêng khu vực vành đai 1 có hơn 450.000 xe máy, khiến ùn tắc kéo dài tại nhiều tuyến đường.

Xí nghiệp Xe buýt Hà Nội, tiền thân là Công ty Xe khách Thống Nhất, hoạt động từ những năm 1960. Hiện xí nghiệp quản lý 13 tuyến với 179 xe và hơn 800 cán bộ, nhân viên. Tháng 6/2026, Tổng công ty Vận tải Hà Nội (Transeco) chuyển đổi 281 xe buýt điện cho 17 tuyến.

Trong ảnh, xe buýt xếp hàng giữa dòng xe máy trên đường Nguyễn Trãi, đoạn qua Ngã Tư Sở. Ảnh: Ngọc Thành

Xí nghiệp Xe buýt nhanh BRT Hà Nội, trực thuộc Transerco, chính thức hoạt động từ tháng 12/2016. Đơn vị được giao quản lý tuyến buýt số 2 Bác Cổ - Bến xe Yên Nghĩa, sau đó vận hành tuyến BRT01 bến xe Yên Nghĩa - Kim Mã từ ngày 31/12/2016, tuyến BRT đầu tiên của Hà Nội và cả nước.

BRT hoạt động trên làn đường dành riêng, có hệ thống nhà chờ và sàn xe đồng mức, giúp hành khách lên xuống thuận tiện và rút ngắn thời gian di chuyển. Transerco đã vận hành hơn 3 triệu lượt xe buýt, sản lượng hành khách vận chuyển đạt hơn 200 triệu lượt. Ảnh: Giang Huy

Đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông (tuyến 2A) là tuyến đường sắt trên cao đầu tiên của Hà Nội và Việt Nam, dài 13,05 km, gồm 12 nhà ga từ Cát Linh đến Yên Nghĩa.

Thời gian chạy toàn tuyến hơn 23 phút. Ngày thường, tuyến vận chuyển từ 22.000 đến 35.000 lượt khách. Từ khi khai thác thương mại đến nay, tuyến đã phục vụ gần 53 triệu lượt hành khách. Ảnh: Phạm Chiểu/Ngọc Thành

Ngày 28/2/1977, Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam quyết định đổi tên sân bay quân sự Đa Phúc thành sân bay quốc tế Nội Bài. Chưa đầy một năm sau, ngày 2/1/1978, sân bay đón chuyến bay thương mại đầu tiên, đánh dấu bước chuyển từ căn cứ quân sự trọng yếu trở thành cửa ngõ hàng không của Thủ đô và cả nước. Ảnh: Giang Huy/Thanh Hải

Võ Thạnh - Phạm Chiểu