Quá trình rà phá bom mìn gắn với phục hồi sinh kế, phát triển kinh tế-xã hội đang mở ra hướng “hồi sinh” cho những vùng đất chịu hậu quả chiến tranh, hướng tới mục tiêu xây dựng tỉnh an toàn về bom mìn.
Xử lý bom mìn, làm sạch đất
Con đường nhựa dẫn vào các thôn của xã Hải Thái (cũ), nay là xã Cồn Tiên, hai bên là những cánh rừng cao su xanh tốt. Những ngọn đồi từng hoang hóa nay đã có nhà cửa, vườn cây, trang trại. Nhưng để có màu xanh ấy, mỗi nhát cuốc khai hoang của người dân nơi đây từng phải đánh đổi bằng máu và nước mắt.
Khoảng 50 năm trước, xã Hải Thái (cũ) được người dân nhắc đến bằng những cái tên ám ảnh như “xóm tử thần”, “xóm góa bụa”, bởi đây là một trong những khu vực còn sót lại nhiều bom mìn sau chiến tranh. “Tử thần” thầm lặng nằm im dưới những lớp đất trong vườn, trên đồi, giữa ruộng đồng hoặc sâu trong những cánh rừng.
Ông Nguyễn Văn Điền, 70 tuổi, ở xã Cồn Tiên, là một trong những người mang trên mình dấu tích của những ngày tháng ấy. Năm 1977, khi còn là thanh niên xung phong, ông lên Hải Thái để tìm kiếm, xử lý bom mìn, làm sạch đất. Trong một lần làm nhiệm vụ, ông không may đào trúng mìn M14. Vụ nổ khiến bàn tay phải của ông mất nhiều mảnh xương, mắt trái mất hoàn toàn thị lực.
Những tưởng tai nạn ấy đã là quá đủ, nhưng năm 1982, trong một lần canh tác, ông Điền lại giẫm phải mìn và mất chân phải. “Kể từ đó, tôi khó nhọc với chiếc chân giả và không còn sức để lao động. Mãi sau này, khi có các chương trình rà phá bom mìn thuộc Tổ chức Nhóm cố vấn rà phá bom mìn Mines Advisory Group của Anh (MAG) và dự án Renew (dự án phục hồi môi trường và khắc phục hậu quả chiến tranh) thì vùng đất Hải Thái (cũ) mới sạch bom mìn, vật liệu nổ”, ông Điền nhớ lại.
Là nạn nhân bom mìn, bị cụt cả hai tay và mù mắt, ông Nguyễn Quốc Tịch (67 tuổi) ở thôn Tân Hiệp (nay là thôn Cam Tuyền, xã Hiếu Giang) cho biết, trước đây, người dân trong thôn gắn bó với nghề rà phế liệu chiến tranh. Vì gánh nặng cuộc sống, mặc dù biết nguy hiểm nhưng họ vẫn phải cày cuốc mưu sinh trên những cánh đồng đầy rẫy bom đạn. Mỗi ngày, điểm thu mua phế liệu của thôn gom từ 3-5 tấn, trong đó có lượng lớn bom mìn còn sót lại sau chiến tranh.
Tính từ ngày hòa bình lập lại, riêng tại thôn Tân Hiệp đã có hơn 20 người chết hoặc bị thương do tai nạn bom mìn trong khi làm ruộng hoặc tìm kiếm phế liệu. Trước kia, trung bình một năm tại địa phương xảy ra hai đến ba vụ tai nạn bom mìn, rất nhiều người trong số họ đã chết, những người còn sống cũng bị tàn tật trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội.
Từ năm 2005 đến nay, thôn Tân Hiệp đã nhận được sự quan tâm của Nhà nước cùng các tổ chức phi chính phủ như Đội rà phá bom mìn MAG Quảng Trị, dự án Renew, Đội rà phá bom mìn lưu động (thuộc Tổ chức Cây hòa bình tại Quảng Trị-Peace Trees VietNam)… xử lý rà phá vật liệu nổ trên địa bàn.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hiếu Giang Nguyễn Thanh Bắc cho biết, tính đến năm 2013, khoảng 250ha đất tại Tân Hiệp đã được rà phá, làm sạch bom chùm và vật liệu nổ để người dân yên tâm sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp. Đặc biệt, tỷ lệ tai nạn bom mìn trong những năm gần đây hầu như không còn, cuộc sống người dân đã khấm khá hơn, không ai còn theo công việc rà tìm nguy hiểm năm xưa.
Theo Trung tâm Hành động bom mìn tỉnh Quảng Trị, từ năm 1975 đến nay, bom mìn và vật nổ còn sót lại đã gây tai nạn cho hơn 8.600 người, trong đó khoảng 5.300 người bị thương và hơn 3.300 người chết. Gần một nửa số vụ tai nạn xảy ra trong quá trình người dân sản xuất nông nghiệp; phần lớn nạn nhân là lao động chính trong gia đình và gần 1/3 số nạn nhân dưới 18 tuổi.
Tiêu chí "tỉnh an toàn về bom mìn"
Đi theo Quốc lộ 9 từ phường Đông Hà lên xã Cam Lộ, những cánh rừng cao su, tràm xanh nối tiếp những nương bắp, ruộng lúa, vườn đậu phộng. Tại Km12, rẽ lên vùng Cùa, xã Cam Lộ, những ngôi nhà xây kiên cố, khang trang nằm giữa vườn cây thay thế dần hình ảnh vùng đất từng bị bom đạn phủ kín. Ông Trần Xuân Thành, ở thôn Cam Nghĩa kể rằng, vùng đất này từng hứng chịu hỏa lực từ cao điểm 241, Tân Lâm và chi khu Cam Lộ nhằm giữ huyết mạch Đường 9. Biết bao bom đạn trút xuống nơi đây, biến rừng xanh thành bình địa, đất đai bị hoang hóa. Nhiều năm qua, nhờ có sự chung tay của lực lượng công binh, các tổ chức rà phá bom mìn và quyết tâm bám đất của người dân, nhiều vùng đất dần được làm sạch.
Vùng Cùa hôm nay phủ màu xanh của những cánh rừng cao su trải rộng giữa các khu dân cư cùng những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng như hồ tiêu, chè, gà Cùa và cây dược liệu; nhiều sản phẩm đã vươn ra thị trường nước ngoài. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cam Lộ Lê Anh Chương cho biết, vùng Cùa đã trở mình phát triển mạnh mẽ từ vùng đất chịu ảnh hưởng nặng nề từ ô nhiễm bom mìn và chất độc da cam. Hiện nay, địa phương tập trung khai thác, phát huy tiềm năng, lợi thế vùng gò đồi để phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, phát triển sản phẩm OCOP, góp phần nâng cao đời sống người dân.
Đến đầu năm 2026, toàn tỉnh Quảng Trị có gần 60.000 ha đất được giải phóng khỏi ô nhiễm bom mìn, vật liệu nổ sau khi rà phá; hơn 925.000 bom mìn, vật nổ được phát hiện và hủy nổ an toàn; gần 895.000 lượt người tham gia các hoạt động giáo dục phòng tránh rủi ro bom mìn.
Sau chiến tranh, Quảng Trị là địa bàn bị ô nhiễm bom mìn, vật liệu nổ rất nặng nề, với khoảng 620.000 ha bị ô nhiễm. Đến đầu năm 2026, toàn tỉnh có gần 60.000 ha đất được giải phóng khỏi ô nhiễm bom mìn, vật liệu nổ sau khi rà phá; hơn 925.000 bom mìn, vật nổ được phát hiện và hủy nổ an toàn; gần 895.000 lượt người tham gia các hoạt động giáo dục phòng tránh rủi ro bom mìn.
Từ năm 1996, Quảng Trị là địa phương đầu tiên được Chính phủ cho phép hợp tác với các tổ chức quốc tế triển khai các dự án rà phá bom mìn. Thời gian qua, hàng chục quốc gia, tổ chức đã hỗ trợ Quảng Trị trong công tác rà phá bom mìn sót lại sau chiến tranh. Trong đó, Mỹ đã hỗ trợ khoảng 104,8 triệu USD cho các chương trình, dự án khắc phục hậu quả bom mìn thông qua các tổ chức phi chính phủ nước ngoài. Các hoạt động khắc phục hậu quả bom mìn được triển khai theo hướng lồng ghép, gắn với hoạt động xóa đói, giảm nghèo và kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
Những kết quả đạt được là cơ sở để Quảng Trị tiếp tục triển khai chương trình hành động khắc phục hậu quả bom mìn sau chiến tranh giai đoạn 2026-2035. Tỉnh sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác vận động, hợp tác với các chính phủ nước ngoài, tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ quốc tế và các đối tác trong nước nhằm huy động hiệu quả các nguồn lực tài chính, kỹ thuật; ứng dụng các công nghệ tiên tiến trong hoạt động khắc phục hậu quả bom mìn; tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, góp phần xây dựng Quảng Trị trở thành mô hình tiêu biểu về khắc phục hậu quả bom mìn. Địa phương đặt mục tiêu trở thành tỉnh đầu tiên của Việt Nam đạt tiêu chí “Tỉnh an toàn về bom mìn” vào năm 2035.
Từ vùng đất từng chịu nhiều đau thương, Quảng Trị kiên trì theo đuổi mục tiêu mở rộng không gian an toàn, để người dân có thêm điều kiện sinh sống, sản xuất và phát triển trên chính quê hương mình.
HIẾU MINH