Quốc Học, ngôi trường đặc biệt của hiền tài nước Việt – Kỳ 2: Ngôi trường hiện đại với tầm nhìn trăm năm

Chương trình giảng dạy của trường Quốc Học về cơ bản làm theo mô hình giáo dục Pháp - Việt, nhưng có những nét đặc thù riêng của vùng đất Trung Kỳ bấy giờ. Việc dạy và học đều sử dụng tiếng Pháp là ngôn ngữ chính, nhưng chữ Hán và Quốc ngữ (tiếng Việt) là một trong những môn học bắt buộc.

Một ngôi trường quy chuẩn và hiện đại

Theo mô tả của sách "Trường học ở An Nam" do Nha học chánh Đông Dương xuất bản năm 1931, chương trình giáo dục những năm đầu, dành cho lớp sơ đẳng (tương đương tiểu học bây giờ) và cao đẳng tiểu học (tương đương THCS bây giờ) gồm: tiếng Pháp, Quốc ngữ, chữ Hán, toán, địa lý, khoa học thường thức. Vài năm sau thì có thêm các môn: đạo đức, lịch sử, vật lý, hóa học, khoa học tự nhiên, vệ sinh, vẽ nghệ thuật, thể dục.

Ngoài ra, trường còn dạy cả môn hành chính, kế toán, đo đạc đất đai. Có lẽ các môn học này dành cho một lớp địa chính được sáp nhập vào trường. Trường được trang bị hệ thống phòng thí nghiệm, phòng tập thể dục, phòng chiếu phim, phòng diễn thuyết, phòng y tế, ký túc xá, nhà ăn, sân vận động…

Những năm đầu tiên, trường chủ yếu dạy tiếng Pháp (cùng chữ Hán) cho học sinh từ trường Hành nhơn, Quốc Tử Giám, các vị khoa bảng của triều đình, đúng như cái tên "Pháp Tự Quốc Học Trường". Cùng với đó là lớp sơ đẳng dành cho các công tử, tôn sinh, ấm tử mới tuyển vào, và một lớp dự bị cho học sinh dưới 15 tuổi.

Từ năm 1906, Collège Quốc Học hoạt động như một trường cao đẳng tiểu học (École Primaire Supérieure), với hai hệ: tiểu học yếu lược và cao đẳng tiểu học (tiểu học bậc cao, tương đương THCS bây giờ). Sau hai cuộc cải cách giáo dục vào năm 1906 và 1917, trường Quốc Học đã hoàn chỉnh mô hình đào tạo của một trường học Pháp - Việt.

Quốc Học, nơi chuyển giao tri thức nhân loại

Đến năm 1936 thì trường thực sự là trường trung học (lycée) với cái tên Lycée Khải Định. Ngoài hệ cao đẳng tiểu học (học bốn năm, lấy bằng Thành chung, tương đương THCS bây giờ) trường đã có hệ trung học tú tài (học ba năm, kết thúc với bằng Tú tài I và II).

Từ năm 1941-1942, Lycée Khải Định còn mở thêm hai hệ mới: Cổ điển phương Tây (Classique Occidental) và Cổ điển phương Đông (Classique Oriental), dạy cả tiếng Anh, La Tinh, Hy Lạp… Với một chương trình đào tạo đa dạng, phong phú và hiện đại, Quốc Học bấy giờ đã thật sự là nơi chuyển giao tri thức nhân loại.

• Singapore, Pháp, Trung Quốc... học sinh được dùng AI đến đâu?

• Cha mẹ đánh cá, con đậu thủ khoa

• Ngàn người nghe nhạc Trịnh Công Sơn bên sông Hương

Đặc biệt, sau khi Nhật đảo chính Pháp 9-3-1945, trường Quốc Học áp dụng chương trình trung học mới, giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Việt, ban giám hiệu và giáo sư đều là người Việt Nam.

Trường phổ thông nhưng dạy cả nghề sư phạm, địa chính

Đặc biệt, trường có lớp dạy nghề sư phạm mở vào năm 1921, dành cho người đã đỗ cao đẳng tiểu học (primaire superiers, có bằng Thành chung), đào tạo thành giáo viên dạy sơ học và tiểu học.

Vào năm 1928, trường có bốn lớp sư phạm với 148 học sinh, như một trường sư phạm thực sự ngay trong khuôn viên Quốc Học. Trong trường có cả xưởng mộc, vườn thực hành nông nghiệp dành cho các lớp nghề này.

Sách "Nhà trường Pháp ở Đông Dương" (NXB Tri Thức) của tác giả Trịnh Văn Thảo cho biết trong 93 học sinh tốt nghiệp Quốc Học năm 1903, có 23 người đi làm nghề thông ngôn, tám thầy giáo, 18 viên chức, 10 điện báo viên, bốn nhân viên canh nông, năm nhân viên ngành y, tám nhân viên công chính.

"Trường Quốc học không phải là một trường phổ thông thuần túy, mà còn đào tạo quan lại, viên chức và nhân viên kỹ thuật cho các ngành nghề" - PGS.TS Trương Công Huỳnh Kỳ (khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Huế). Đó là một trong những nét đặc biệt của Quốc Học, khác hẳn với các trường Pháp - Việt bấy giờ.

Ngàn năm Quốc Học của ta ơi!

… Mỗi thầy để lại ở trong tôi

Cái vốn yêu thương, cái vốn người

Nghĩa bạn, ơn thầy lòng mãi nặng

Ngàn năm Quốc Học của ta ơi!

Huy Cận 6-3-1983

Những tòa kiến trúc tuyệt đẹp và tầm nhìn trăm năm

Trường Quốc Học được xây dựng trên trên phần đất vốn là doanh trại lính thủy của quân đội triều Nguyễn (Tả doanh thủy sư).

Theo mô tả của ông giáo Tây E. Lebris trong bài "Le Quoc Hoc" đăng trên tạp chí Bulletin des Amis du Vieux Hue số 1-1916: lúc đầu trường chỉ có vài dãy nhà thấp lợp tranh, cải tạo từ trại lính cũ. Sau những trận hỏa hoạn, bão lụt, mưa gió, trường hư hại nặng nề. Triều đình và tòa Khâm sứ quyết định xây dựng một ngôi trường bề thế đúng với vị thế Quốc gia học đường.

Tháng 5-1915, nhà thầu khoán Leroy với hàng trăm thợ đã khởi công xây dựng, đến năm 1919 thì ngôi trường khang trang được xây dựng xong. Đó chính là ngôi trường với những những dãy phòng học nhà lầu hai tầng và những ngôi biệt thự đẹp đẽ dành cho hiệu trưởng, giám thị, theo lối kiến trúc tân thời kiểu Pháp, vẫn còn tồn tại đến ngày hôm nay.

Các nhà nghiên cứu đều xác định trường Quốc Học là một trong vài công trình kiến trúc có giá trị đặc sắc và tiêu biểu của di sản kiến trúc thời Pháp thuộc tại thành phố Huế. Quốc Học là trường hợp tiêu biểu về giao thoa văn hóa Pháp - Việt trong kiến trúc. Đó là những khu nhà học mang phong cách tân cổ điển và địa phương Pháp đầu thế kỷ XX, kết hợp một cách hài hòa với chiếc cổng tam quan mái ngói lưu ly và bình phong long mã đậm đà nét Huế.

Có thể nói, đó là một "quần thể kiến trúc" bao gồm: cổng trường, tường thành, bình phong, phòng học, nhà hiệu bộ, nhà chơi, thư viện, phòng thí nghiệm, ký túc xá, phòng y tế, sân vận động… Quần thể đó, qua hơn thế kỷ vẫn còn nguyên vẹn, và được chỉnh trang ngày một đẹp hơn.

Điều đáng nói nữa là tầm nhìn trăm năm trong việc quy hoạch trường Quốc Học. Người ta đã chọn cho ngôi trường một vị trí đắc địa, bên bờ sông Hương, đối diện với kinh thành, trên một khuôn viên hình chữ nhật, bốn mặt tiền, có tổng diện tích 5,6 hecta.

Từ khi mới thành lập với vài chục học sinh, rồi tăng dần cho đến nay đã hơn 1200 học sinh, nhưng diện tích của trường vẫn đủ rộng rãi để đáp ứng mọi nhu cầu của một học đường hiện đại. Khởi đầu với vài dãy phòng học, qua nhiều lần xây dựng thêm công trình, nhưng quỹ đất dự phòng vẫn đủ để không phải chen chúc, cơi nới.

Cả một quần thể kiến trúc đủ mọi công trình lớn nhỏ hài hòa dưới tán cây xanh rợp mát như một công viên. Du khách tham quan trường Quốc Học cứ thắc mắc, qua hơn trăm năm, trường đã xây dựng thêm nhiều công trình, vậy mà không hề thấy dấu hiệu chen lấn, chật chội. Đó chính là tầm nhìn thế kỷ …

Trường THPT chuyên Quốc Học đã hai lần vinh dự đón nhận Huân chương Độc Lập hạng nhất, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, và rất nhiều huân chương, huy chương trao cho thầy cô giáo và học sinh của trường.

Quốc Học đã được xếp hạng Di tích lịch sử đặc biệt quốc gia. Quần thể kiến trúc trường Quốc Học đã được xếp vào danh mục 28 công trình kiến trúc Pháp tiêu biểu ở Huế phải bảo tồn.

------------------:

Kỳ tới: Dạy dỗ bao nhiêu lớp hiền tài

Đó là ngôi trường nổi tiếng ở Huế, chỉ cần giới thiệu như thế là người ta nghĩ ngay đến Quốc Học. Ngôi trường hồng bên dòng Hương Giang, một trong những chiếc nôi của nhân tài đất Việt, có lịch sử vừa tròn 130 năm (1896-2026).