Từ những sợi bông mộc mạc, qua đôi tay khéo léo và óc thẩm mỹ tinh tế của phụ nữ Thái, những tấm vải thổ cẩm mang sắc màu núi rừng được tạo nên.
Không chỉ là vật dụng gắn bó với đời sống của đồng bào Thái ở bản Lác, xã Mai Hạ (Phú Thọ), thổ cẩm còn lưu giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành sản phẩm hàng hóa và nguồn tài nguyên quý cho phát triển du lịch cộng đồng.
Trao truyền nghề từ những năm tháng tuổi thơ
Với người phụ nữ Thái ở Mai Hạ, dệt thổ cẩm không đơn thuần là một nghề mưu sinh mà còn là kỹ năng quan trọng để gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, được mẹ hướng dẫn cách quay tơ, kéo sợi, dệt vải và tạo nên những hoa văn đặc trưng.
Khoảng 10-13 tuổi, những cô gái Thái bắt đầu làm quen với khung cửi. Từ những thao tác tưởng như đơn giản, các em dần học cách mắc sợi, đưa thoi, phối màu, đếm từng lượt chỉ để tạo nên những đường nét, hoa văn trên mặt vải.
Nghề dệt vì thế hiện diện trong đời sống thường ngày. Tranh thủ những lúc nông nhàn, phụ nữ Thái lại ngồi bên khung cửi. Mỗi tấm vải hoàn thành không chỉ thể hiện sự cần cù, khéo léo mà còn phản ánh kinh nghiệm, tư duy thẩm mỹ và thế giới quan được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Để làm ra một sản phẩm thổ cẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ trồng và thu hoạch bông, bật bông, kéo sợi, nhuộm màu, mắc khung đến dệt thành phẩm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm.
Vào mùa thu hoạch bông cuối năm, tranh thủ thời gian nghỉ, chị em lại lọc sạch hạt bông, đánh tung, vo thành từng kén nhỏ rồi kéo thành sợi. Đây là khâu quan trọng bởi sợi càng đều, mịn thì việc nhuộm màu và dệt hoa văn về sau càng thuận lợi.
Từ những sợi bông tự nhiên, người thợ tạo nên những tấm vải với sự kết hợp hài hòa giữa các gam màu nóng-lạnh, đậm-nhạt, sáng-tối. Màu sắc được đặt cạnh hoặc đan xen, vừa làm nổi bật nhau vừa tạo nên tổng thể cân đối.
Trên nền vải, những môtíp hình học, hoa lá, muông thú, mặt trời, rồng, phượng... lần lượt hiện lên. Đó là những hình ảnh gần gũi với đời sống, phản ánh cách người Thái quan sát và cảm nhận thế giới xung quanh.
Điểm đặc biệt của thổ cẩm nằm ở chỗ mỗi sản phẩm đều được làm thủ công. Người dệt phải tỉ mỉ trong từng lần xếp chỉ, đưa thoi, đếm số lượt chỉ màu. Chỉ một thao tác thiếu chính xác cũng có thể làm thay đổi bố cục của cả hoa văn. Vì vậy, để tạo nên một tấm vải đẹp, bên cạnh kỹ thuật còn cần kinh nghiệm, sự kiên trì và khả năng sáng tạo của người thợ.
Khi thổ cẩm bước vào đời sống hiện đại
Nếu trước đây thổ cẩm chủ yếu được sử dụng trong gia đình hoặc trao đổi vật phẩm thì ngày nay, những người phụ nữ Thái đã đưa nghề truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại.
Bên cạnh những sản phẩm quen thuộc như vải, chăn, gối, khăn, quần áo, nhiều sản phẩm mới được sáng tạo như túi xách, ba lô, ví, giày dép, thú nhồi bông và đồ trang trí nhà cửa. Những sản phẩm này vừa giữ được kỹ thuật dệt thủ công, hoa văn và màu sắc truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng của khách hàng hiện đại.
Chính sự kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo đã mở rộng thị trường cho thổ cẩm. Sản phẩm không chỉ được tiêu thụ tại địa phương mà còn được đưa đi giới thiệu, trưng bày tại các hội chợ, triển lãm, sự kiện của tỉnh và tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành, trong đó có cả thị trường nước ngoài.
Năm 2017, nghề dệt thổ cẩm xã Mai Hạ được công nhận là “Làng nghề truyền thống dệt thổ cẩm”. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận nỗ lực của cộng đồng trong gìn giữ và phát huy nghề truyền thống.
Năm 2021, các sản phẩm quà tặng từ thổ cẩm và quần áo thổ cẩm của Hợp tác xã Dệt thổ cẩm và Dịch vụ du lịch Chiềng Châu ở xã Mai Hạ được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao, 4 sao. Việc nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu đã tạo thêm cơ hội để thổ cẩm tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Từ khung cửi đến trải nghiệm du lịch
Cùng với sản xuất hàng hóa, nghề dệt thổ cẩm đang được gắn với hoạt động du lịch, mở ra hướng đi mới cho làng nghề.
Tại các cơ sở dệt thổ cẩm, du khách, đặc biệt là khách quốc tế, có thể tìm hiểu trực tiếp quy trình tạo nên một sản phẩm thổ cẩm. Từ phơi khô nguyên liệu, làm thuốc nhuộm vải đến thêu, dệt, mỗi công đoạn đều trở thành một trải nghiệm văn hóa sinh động.
Không chỉ đứng quan sát, du khách còn có thể tự tay tham gia vào một số công đoạn để cảm nhận sự công phu của nghề dệt. Từ đó, một chiếc khăn, chiếc túi hay tấm vải không còn đơn thuần là món đồ lưu niệm mà trở thành vật lưu giữ ký ức về một trải nghiệm văn hóa bản địa.
Mô hình này cũng đang được các hợp tác xã, cơ sở sản xuất chú trọng. Hợp tác xã Dệt thổ cẩm và Dịch vụ du lịch Chiềng Châu có 40 khung dệt, tạo việc làm cho hơn 100 phụ nữ. Những sản phẩm như túi xách, khăn, áo, ba lô, ví... được làm hoàn toàn thủ công, mang những họa tiết sinh động và dấu ấn văn hóa Thái.
Sự kết hợp giữa nghề truyền thống với du lịch cộng đồng tạo thêm giá trị cho sản phẩm. Du khách đến không chỉ để mua một món đồ mà còn tìm hiểu câu chuyện phía sau sản phẩm, quan sát đôi tay người thợ và khám phá những nét văn hóa đã làm nên bản sắc của cộng đồng.
Anh Alex Long, du khách đến từ Pháp chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng với sản phẩm dệt thủ công của người Thái với những hoa văn đẹp. Tôi sẽ mua một vài sản phẩm về làm quà lưu niệm cho bạn bè ở Pháp.”
Đây cũng là xu hướng phù hợp với nhu cầu ngày càng tăng của du khách trong nước và quốc tế đối với những trải nghiệm bản địa, những sản phẩm thủ công có câu chuyện và dấu ấn văn hóa riêng.
Giữ nghề để giữ bản sắc
Giữa nhịp sống hiện đại, nghề dệt thổ cẩm vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống cộng đồng Thái. Trong những sự kiện quan trọng, người dân vẫn ưu tiên sử dụng trang phục truyền thống. Những hoa văn được dệt trên nền vải không chỉ tạo nên vẻ đẹp của trang phục mà còn góp phần nhắc nhớ về cội nguồn và bản sắc dân tộc.
Từ những khung cửi trong mỗi gia đình, nghề dệt đã từng bước trở thành hoạt động sản xuất, sản phẩm OCOP và sản phẩm phục vụ du lịch. Quá trình ấy cho thấy giá trị của một nghề truyền thống không chỉ nằm ở việc lưu giữ kỹ thuật cổ truyền mà còn ở khả năng thích ứng với đời sống mới.
Mỗi tấm thổ cẩm là kết quả của nhiều giờ lao động tỉ mỉ; mỗi hoa văn là sự kết tinh của kinh nghiệm và óc sáng tạo; mỗi sản phẩm đến tay du khách lại trở thành một cách kể chuyện về văn hóa Thái.
Bởi vậy, bảo tồn nghề dệt thổ cẩm không chỉ là giữ lại một nghề thủ công truyền thống mà còn là giữ những câu chuyện, kỹ năng và ký ức văn hóa của cộng đồng. Khi nghề được trao truyền cho thế hệ trẻ, sản phẩm được sáng tạo phù hợp với thị trường và khung cửi được đưa vào các chương trình trải nghiệm, những giá trị ấy tiếp tục được nối dài.
Sắc màu thổ cẩm vì thế không chỉ hiện diện trên khăn, áo, túi hay những món đồ lưu niệm. Đó còn là sắc màu của văn hóa, của sinh kế và của một hướng phát triển du lịch dựa trên chính những giá trị bản địa được cộng đồng gìn giữ qua bao thế hệ./.
(Vietnam+)