Cách tổ chức dạy viết góp phần tạo nên tâm lý lệ thuộc vào bài viết có sẵn
Một trong những điểm mới của chương trình ngữ văn 2018 là chuyển trọng tâm từ dạy kiến thức văn học sang phát triển năng lực ngôn ngữ, trong đó viết là một kỹ năng quan trọng. Sách giáo khoa đã xây dựng hệ thống kiểu bài khá đa dạng, từ nghị luận xã hội, nghị luận văn học đến thuyết minh, báo cáo nghiên cứu... Học sinh được hướng dẫn quy trình viết, cách tìm ý, lập dàn ý, viết bài và chỉnh sửa văn bản. Đây là những yêu cầu cần thiết để hình thành kỹ năng viết.
Tuy nhiên, nhìn từ thực tế dạy học, có một vấn đề cần suy nghĩ: phải chăng dàn ý viết và bài văn mẫu (tham khảo) của sách giáo khoa hiện nay đang tạo ra nguy cơ học sinh làm văn theo khuôn mẫu, thay vì phát huy tư duy độc lập và sự sáng tạo?
Học sinh tìm mua sách giáo khoa đầu năm học 2026-2027
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Ở nhiều kiểu bài, sách giáo khoa thường đưa ra yêu cầu cần đạt, gợi ý các bước thực hiện, định hướng tìm ý, lập dàn ý và bài viết tham khảo. Xét về phương pháp, đây là những công cụ hỗ trợ người học. Nhưng khi các gợi ý ấy được trình bày tương đối cụ thể, kèm theo một bài viết hoàn chỉnh, học sinh rất dễ xem đó là con đường chuẩn để tạo ra sản phẩm của mình. Từ chỗ tham khảo cách làm, các em có thể chuyển sang bắt chước cách triển khai, thậm chí ghi nhớ những luận điểm, đoạn văn và cách diễn đạt có sẵn.
Điều đáng lo là học sinh dần hình thành tâm lý chờ đợi một dàn ý có sẵn. Khi gặp đề bài, thay vì tự tìm hiểu vấn đề, xác định điều mình muốn nói và lựa chọn cách trình bày phù hợp, các em lại cố gắng nhận diện kiểu bài để áp dụng công thức đã học. Hoạt động viết khi ấy có nguy cơ trở thành thao tác lắp ghép những ý tưởng định sẵn, thay vì quá trình tư duy, khám phá và biểu đạt.
Bài viết tham khảo cũng cần được xem xét ở góc độ này. Không thể phủ nhận vai trò của những bài viết tốt trong việc giúp học sinh học cách lập luận, sử dụng dẫn chứng, tổ chức đoạn văn và diễn đạt. Tuy nhiên, nếu mỗi kiểu bài chỉ có một bài tham khảo nổi bật, được xem như sản phẩm chuẩn mực, học sinh rất dễ bắt chước. Từ đó, nhu cầu về tài liệu văn mẫu, dàn ý chi tiết và những đoạn văn có thể học thuộc tiếp tục phát sinh.
Một nghịch lý có thể xuất hiện: sách giáo khoa hướng đến phát triển năng lực tự viết, nhưng cách tổ chức dạy viết lại vô tình góp phần tạo nên tâm lý lệ thuộc vào bài viết có sẵn.
Hệ quả không chỉ là những bài làm giống nhau mà còn là nguy cơ đánh mất tiếng nói riêng của người viết. Một bài văn có thể đủ bố cục, đủ luận điểm, diễn đạt trôi chảy nhưng thiếu trải nghiệm, cảm xúc và quan điểm cá nhân. Học sinh viết đúng yêu cầu nhưng chưa chắc đã có điều thực sự muốn nói. Trong khi đó, năng lực viết cần được hình thành từ khả năng quan sát, suy nghĩ, lựa chọn thông tin, lập luận và diễn đạt những điều người viết nhận thức được.
Một trong những điểm mới của chương trình ngữ văn 2018 là chuyển trọng tâm từ dạy kiến thức văn học sang phát triển năng lực ngôn ngữ, trong đó viết là một kỹ năng quan trọng
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Nên thay đổi hướng dẫn cách viết thay vì dàn ý và bài tham khảo bài mẫu
Vì vậy, khi điều chỉnh sách giáo khoa, nên chăng cần thay đổi cách giới thiệu dàn ý và bài viết tham khảo. Dàn ý nên được xem là một phương án tổ chức ý tưởng, không phải công thức bắt buộc. Với cùng một đề bài, có thể giới thiệu những cách tiếp cận khác nhau để học sinh nhận ra rằng một vấn đề có thể được triển khai theo nhiều hướng. Bài viết tham khảo cũng nên đa dạng về giọng điệu, cấu trúc và cách lập luận, thậm chí có thể đưa ra những đoạn viết còn hạn chế để học sinh nhận xét, phát hiện và chỉnh sửa.
Quan trọng hơn, cần chú trọng quá trình viết: hình thành ý tưởng, tìm kiếm dẫn chứng, viết bản nháp, nhận xét, chỉnh sửa và hoàn thiện. Đề bài cũng nên mở rộng không gian cho trải nghiệm và chính kiến cá nhân, nhất là những vấn đề gắn với đời sống học đường và xã hội. Đánh giá bài viết cần coi trọng chất lượng tư duy, lập luận và bằng chứng, thay vì chỉ chú ý mức độ đầy đủ của các ý theo một dàn bài quen thuộc.