BS Huỳnh Trần An Khương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, đưa ra khuyến cáo trên trong bối cảnh trẻ tựu trường, tham gia nhiều hoạt động học tập, vui chơi và có nguy cơ gặp các vết thương ngoài da. Trẻ có thể ngã gây trầy xước đầu gối, đứt tay hoặc bị đinh, gai, mảnh gỗ và vật sắc nhọn đâm vào da. Dù vết thương bên ngoài không lớn, cách xử trí ban đầu không phù hợp có thể làm tổn thương nặng hơn, tăng nguy cơ nhiễm trùng hoặc khiến người lớn bỏ qua những dấu hiệu cần được thăm khám.
Trẻ nhỏ dễ bị thương từ những sinh hoạt khi trở lại trường học, gia tăng nguy cơ mắc uốn ván. Ảnh minh họa: Vecteezy
Đắp lá, thuốc bột không rõ nguồn gốc
Một số gia đình có thói quen đắp lá, rắc thuốc bột, thoa kem đánh răng, dầu hoặc các nguyên liệu dân gian lên vết thương. Những vật liệu này không bảo đảm vô khuẩn, có thể mang theo vi khuẩn, đất bụi hoặc dị vật nhỏ, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Thuốc bột và các chất dạng kem còn có thể che lấp bề mặt tổn thương, khó nhận biết tình trạng chảy dịch, sưng đỏ hoặc mô hoại tử. Lớp chất bám trên vết thương cũng gây khó khăn cho việc làm sạch và đánh giá mức độ tổn thương.
Tự rút dị vật cắm sâu, khâu kín vết thương
Người bị thương không nên tự ý kéo mảnh kính, đinh, gai, gỗ hoặc kim loại cắm sâu ra khỏi da. Dị vật có thể nằm sát mạch máu, dây thần kinh hoặc đang hạn chế chảy máu. Việc rút không đúng cách có thể làm tổn thương rộng hơn, gây chảy máu nhiều hoặc khiến một phần dị vật bị gãy và mắc lại bên trong.
Gia đình cũng không nên tự khâu và khép kín vết thương cho con. Nếu bên trong còn đất cát, dị vật hay mô dập nát, việc đóng kín miệng vết thương có thể giữ vi khuẩn ở lại, tạo điều kiện cho nhiễm trùng phát triển. Trong trường hợp có dị vật cắm sâu, cần giữ trẻ hạn chế cử động, che chắn quanh vị trí tổn thương và đưa đến cơ sở y tế.
Băng quá chặt, không thay khi băng ẩm hoặc bẩn
Băng ép quá chặt có thể cản trở tuần hoàn, gây đau, tê, sưng hoặc làm đầu ngón tay, ngón chân phía dưới vết thương trở nên lạnh, nhợt màu. Còn băng bị lỏng, ướt hoặc dính bẩn nhưng không được thay sẽ không còn khả năng bảo vệ. Đồng thời tạo môi trường ẩm khiến vùng da xung quanh dễ bị mềm, kích ứng.
Sau khi cầm máu và làm sạch, có thể che vết thương bằng gạc sạch. Băng cần vừa đủ chắc, không siết chặt và được thay khi ẩm, bẩn hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Phụ huynh nên quan sát màu sắc, nhiệt độ và cảm giác của phần chi phía dưới vị trí băng.
Bỏ qua độ sâu và mức độ nhiễm bẩn
Theo BS Khương, một vết thương có miệng nhỏ chưa chắc là tổn thương nhẹ. Vết đinh, gai hoặc thanh gỗ đâm thường hẹp ở bề mặt nhưng có thể đi sâu vào mô, mang theo đất cát và tạo môi trường ít oxy, thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.
Phụ huynh cần xem xét nguyên nhân gây thương tích, độ sâu, tình trạng dập nát, dị vật và môi trường xảy ra tai nạn. Vết thương do động vật cắn; vết đâm xuyên; vết dính đất, phân, nước bẩn; vết còn dị vật hoặc chảy máu không cầm đều cần được nhân viên y tế đánh giá, dù kích thước bên ngoài không lớn.
Đổ nhiều cồn, oxy già hoặc dung dịch sát khuẩn đậm đặc
Khi trẻ bị thương, nhiều ba mẹ đổ cồn, oxy già hoặc dung dịch sát khuẩn đậm đặc trực tiếp vào vị trí tổn thương với mục đích sát khuẩn, làm sạch. Tuy nhiên, các dung dịch này thường chứa hoạt chất có tính oxy hóa hoặc sát khuẩn mạnh, có thể gây kích ứng, làm tổn thương cả tế bào lành và cản trở quá trình liền thương, nhất là khi sử dụng nhiều lần hoặc đổ trực tiếp vào vết thương sâu.
Do đó, với vết trầy xước thông thường, trước tiên cần rửa dưới vòi nước sạch để loại bỏ đất cát và chất bẩn. Không nên cố làm sạch vết thương bằng cách chà xát mạnh hoặc phối hợp nhiều loại dung dịch sát khuẩn.
Trẻ tiêm vaccine và huyết thanh phòng uốn ván tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Diệu Thuần
Chỉ sát trùng vết thương, không tiêm uốn ván
Đây là cách sơ cứu chưa đúng. Lý do, bào tử của vi khuẩn Clostridium tetani, tác nhân gây uốn ván, có thể tồn tại trong đất, bụi và phân người, động vật. Khi vào cơ thể, độc tố uốn ván lan theo hệ thần kinh và cản trở các tín hiệu ức chế vận động, gây cứng hàm, nuốt khó, co cứng và những cơn co giật cơ đau đớn. Trường hợp nặng có thể co thắt thanh quản, suy hô hấp, rối loạn nhịp tim và huyết áp, phải mở khí quản, thở máy, dùng thuốc an thần và chăm sóc hồi sức kéo dài.
Chi phí điều trị một ca uốn ván nặng có thể lên đến hàng trăm triệu đồng. Dẫu vậy, bệnh vẫn có tỷ lệ tử vong cao, dao động từ 25-90% nếu không được điều trị đúng và kịp thời. Sau xuất viện, người bệnh có thể đối diện các di chứng kéo dài, trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội. Với trẻ em, quá trình điều trị kéo dài không chỉ gây đau đớn, đe dọa tính mạng mà còn làm gián đoạn học tập, hạn chế vận động và tạo áp lực chăm sóc, tài chính cho gia đình.
Cách sơ cứu đúng
Phụ huynh nên rửa vết thương dưới vòi nước sạch, làm sạch vùng da xung quanh bằng xà phòng và dùng gạc ép cầm máu nếu cần. Không tự xử lý khi vết thương đâm sâu, dập nát, chảy máu nhiều hoặc còn dị vật. Trẻ cần đi khám nếu bị động vật cắn, vết thương dính đất, phân, nước bẩn, sưng đau tăng, chảy dịch hoặc sốt.
Sau sơ cứu, gia đình nên kiểm tra lịch tiêm vaccine có thành phần uốn ván của trẻ. Tùy loại vết thương, mức độ nhiễm bẩn và tiền sử tiêm, bác sĩ sẽ quyết định trẻ có cần tiêm nhắc vaccine hoặc globulin miễn dịch kháng uốn ván hay không. Trẻ không rõ lịch sử tiêm chủng hoặc bỏ lỡ mũi nhắc nên được tư vấn để bổ sung phù hợp.
Biện pháp được khuyến cáo là tiêm ngừa vaccine với hiệu quả phòng bệnh đến 95%. Việt Nam đang lưu hành vaccine uốn ván đơn và nhiều loại phối hợp như 6 trong 1, 4 trong 1, 3 trong 1, 2 trong 1.Trẻ cần tiêm các mũi vaccine có thành phần uốn ván 6 trong 1 từ 2 tháng tuổi (sớm nhất từ 6 tuần tuổi). Sau đó, trẻ tiêm nhắc vaccine 4 trong 1 phòng bệnh bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt ở giai đoạn tiền học đường từ 4-6 tuổi, nhắc lại mỗi 10 năm một lần. Trẻ không rõ lịch sử tiêm chủng, phụ huynh nên tham vấn ý kiến bác sĩ.
Nếu đã chủ động tiêm dự phòng đầy đủ, khi có vết thương, trẻ có thể chỉ cần tiêm nhắc một mũi vaccine mà không cần tiêm huyết thanh kháng độc tố uốn ván hoặc globulin miễn dịch kháng uốn ván (TIG). Trường hợp chưa tiêm dự phòng và có vết thương hở, cần xử lý vết thương và tiêm vaccine càng sớm càng tốt.
Bình An