Để phát triển thành lực lượng kế cận đủ mạnh, người trẻ cần thêm cơ hội học nghề, nguồn lực sản xuất và môi trường đưa tác phẩm đến với công chúng.
Gương mặt mới, cách kể mới
Khoảng vài năm trở lại đây, khi nhắc đến diện mạo mới của phim tài liệu Việt Nam, Hà Lệ Diễm (sinh năm 1992) là cái tên nổi bật. “Những đứa trẻ trong sương” được cô thực hiện trong nhiều năm, theo chân nhân vật là cô bé người H’Mông ở Sa Pa, Lào Cai từ tuổi thơ đến những bước đầu của tuổi trưởng thành, để từ đó làm nổi bật phong tục tập quán, tính nhân văn sâu sắc.
Bộ phim xuất hiện tại nhiều liên hoan phim quốc tế. Năm 2021, Hà Lệ Diễm giành giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan phim tài liệu quốc tế Amsterdam (IDFA). Tác phẩm sau đó giành giải Phim quốc tế xuất sắc tại Docaviv (Israel) và giải Phim châu Á xuất sắc tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ nhất. Năm 2023, tác phẩm lọt vào danh sách rút gọn 15 phim tài liệu dài xuất sắc của Oscar.
Qua hành trình của Hà Lệ Diễm, có thể thấy đặc điểm đáng chú ý của lớp làm phim trẻ, đó là họ thường bắt đầu từ những câu chuyện rất gần với đời sống, rồi mở rộng vấn đề về văn hóa, cộng đồng...
Ở Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, một số gương mặt thuộc thế hệ mới đang từng bước tạo dấu ấn qua những đề tài gần gũi, cách kể linh hoạt. Đạo diễn Lê Anh Tuấn (sinh năm 1990) cùng Đào Duy Từ thực hiện phim tài liệu “Phía trên những đám mây”, tác phẩm được trao Cánh diều Bạc năm 2023. Sau đó, Lê Anh Tuấn tiếp tục đạo diễn “Hành trình yêu thương” với biên kịch Trần Thị Ngọc Quỳnh. Cùng thế hệ, Đỗ Thị Huyền Trang (sinh năm 1991) theo đuổi cả công việc biên kịch và đạo diễn. Phim khoa học “Trầm cảm sau sinh” do chị đồng đạo diễn được trao Cánh diều Vàng và giải Đạo diễn xuất sắc.
Một gương mặt khác là Lan Nguyên, được biết đến qua các dự án phim tài liệu âm nhạc, trong đó “Chân trời rực rỡ” về ca sĩ Hà Anh Tuấn nhận Giải thưởng của Ban Giám khảo ở hạng mục Phim tài liệu tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24. Những trường hợp trên cho thấy người trẻ đang tìm đến nhiều chất liệu khác nhau, đồng thời từng bước mở rộng cách tiếp cận phim tài liệu.
Ở Điện ảnh Quân đội nhân dân, thế hệ trẻ cũng đang được trao cơ hội tiếp cận những đề tài lớn của đất nước. Trong đội ngũ đạo diễn, biên kịch trẻ của đơn vị, có nhiều nhân tố tạo dấu ấn khá rõ nét với những tác phẩm về lịch sử, chiến tranh, người lính, khoa học và đời sống. Nguyễn Quang Quyết (sinh năm 1986) có phim “Linh ảnh” do anh biên kịch và đạo diễn đoạt giải Cánh diều Vàng năm 2024 và giải C Giải Báo chí quốc gia lần thứ 19; Hà Xuân Trường (sinh năm 1990) với phim “Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ trong chữa cháy” đoạt giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 23, sau đó tiếp tục nhận Cánh diều Bạc năm 2024; Bùi Thanh Hải (sinh năm 1994) với “Trời Hà Nội mãi xanh-Tập 2: Bầu trời của hòa bình” đoạt giải Bông sen Bạc năm 2023, “Tỉnh thức và hóa giải” đoạt giải Bông sen Vàng phim tài liệu tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24...
Mở đường cho những dự án dài hơi
Những năm qua, một số trung tâm, chương trình đào tạo, phát triển đã góp phần hình thành môi trường thực hành cho phim độc lập. Đây cũng là cơ sở để các nhà làm phim trẻ tiếp cận kỹ năng làm phim, phát triển ý tưởng và tìm kiếm cộng sự. Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng triển khai nhiều hoạt động đào tạo, workshop, vườn ươm dự án… với sự tham gia của các chuyên gia, nhà sản xuất trong nước và quốc tế; tạo cơ hội để người trẻ phát triển dự án, kết nối với các nhà sản xuất và tìm kiếm nguồn lực.
Thực tế, làm phim tài liệu đòi hỏi nhiều yếu tố về kinh phí, nhân lực, thiết bị, hậu kỳ... Hà Lệ Diễm bấm máy “Những đứa trẻ trong sương” từ năm 2017 và hoàn thành cuối năm 2021. “Màu cỏ úa” của Lan Nguyên cũng trải qua khoảng 5 năm thực hiện, còn “Chân trời rực rỡ” có hơn 2 năm ghi hình, tìm kiếm chất liệu. Với những tác phẩm độc lập, đây là áp lực không nhỏ. Không có nguồn đầu tư ổn định, nhiều dự án phải kéo dài, phụ thuộc vào khả năng xoay xở của đạo diễn và ê-kíp.
Một vấn đề quan trọng khác cần được thúc đẩy hơn nữa, đó là khâu phát hành. Phim tài liệu có nhiều tác phẩm tốt nhưng con đường từ liên hoan phim đến khán giả đại chúng không phải lúc nào cũng thuận lợi. Việc tổ chức các liên hoan, chương trình chiếu chuyên đề, đưa phim tài liệu vào trường học, thư viện, trung tâm văn hóa, nền tảng số và các hoạt động giáo dục di sản có thể mở thêm những con đường khác cho tác phẩm. Tín hiệu tích cực là công chúng, trong đó có khán giả trẻ đang có thêm cơ hội tiếp cận phim tài liệu.
Tại Liên hoan phim tài liệu châu Âu-Việt Nam lần thứ 16 năm 2026, Ban tổ chức cho biết lượng khán giả tìm đến có xu hướng tăng, đáng chú ý là sự quan tâm của khán giả trẻ với nhu cầu hướng tới những câu chuyện gần gũi, chân thực về đời sống.
Tại các cuộc hội thảo, tọa đàm về điện ảnh, đánh giá từ giới chuyên môn ghi nhận tinh thần dấn thân, khả năng tiếp cận đề tài của đội ngũ trẻ. Họ mạnh về công nghệ, nhạy bén để thay đổi phương thức thể hiện, chủ động tìm kiếm chất liệu mới và không ngại thử nghiệm. Thành tích tại các giải thưởng trong nước, quốc tế cũng cho thấy sự trưởng thành nhanh của đội ngũ trẻ.
Dù vậy, để phát triển bền vững, điều cần được bồi đắp vẫn là vốn sống, chiều sâu tư liệu, bản lĩnh nghề nghiệp và khả năng làm chủ ngôn ngữ điện ảnh. Người trẻ cần được trao cơ hội theo đuổi những dự án dài hơi, hợp tác cùng các thế hệ giàu kinh nghiệm và có điều kiện thử nghiệm qua nhiều tác phẩm. Bên cạnh kỹ thuật, cần khuyến khích họ hình thành tiếng nói riêng, biết đặt câu hỏi mới về đề tài quen thuộc và giữ được sự trung thực với hiện thực.
Khi sức trẻ được nâng đỡ bằng kinh nghiệm, mở rộng bằng vốn sống và đủ không gian sáng tạo, lực lượng kế cận sẽ trở thành nền tảng lâu dài cho phim tài liệu nước nhà.
THỤY PHƯƠNG