Lin Yi, 19 tuổi, tài xế công nghệ ở thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, chưa từng đóng bảo hiểm hưu trí. Đồng nghiệp của anh, Hai Liang, 42 tuổi, nhẩm tính: "Mức đóng gần 900 tệ (134 USD) mỗi tháng tương đương bốn ngày làm việc. Tôi chọn giữ lại số tiền đó".
Lin và Hai thuộc nhóm 150 tài xế tại trạm giao hàng Phố Khí Vạn Đạt. Tại quán ăn gần trạm của anh Luo Kai, 35 tuổi, chính sách "ăn trước trả sau" được áp dụng cho những nhân viên chưa tới ngày nhận lương. "Phần lớn họ phải ăn nợ, việc thuyết phục họ đóng bảo hiểm hưu trí là phi thực tế", Luo nói.
Tại Trung Quốc, lao động tự do không bắt buộc tham gia hệ thống bảo hiểm xã hội. Trong 17 tháng qua, nền tảng dịch vụ Meituan đã triển khai chương trình trợ giá tại Tuyền Châu và Nam Thông nhằm đưa tài xế vào hệ thống hưu trí. Theo đó, công ty chi trả 50% mức đóng, phần còn lại do người lao động tự chi.
Tuy nhiên, dù thu nhập đáp ứng yêu cầu, chưa đầy 20 tài xế tại trạm Phố Khí Vạn Đạt đăng ký tham gia. Wu Xiaohua, quản lý trạm, cho biết tỷ lệ tham gia thấp xuất phát từ tính chất nhân sự biến động cao. Riêng đợt trước Tết, gần 80 lao động tại trạm đã nghỉ việc. "Việc yêu cầu những người muốn kiếm tiền nhanh chi trả cho khoản bảo hiểm không dùng đến trong nhiều thập kỷ tới tạo ra sự mâu thuẫn", ông nói.
Theo nghiên cứu của Đại học Nankai, độ tuổi trung bình của tài xế giao đồ ăn Trung Quốc là 33. Với lộ trình tăng tuổi nghỉ hưu lên 63 đối với nam và 55 đối với nữ vào năm 2040, nhóm lao động này có xu hướng ưu tiên mục tiêu tài chính trước mắt.
"Chúng tôi giao đồ ăn để trang trải nhu cầu cơ bản, bảo hiểm hưu trí không nằm trong danh mục đó", tài xế Wang Xu, 25 tuổi, nói.
Tài xế công nghệ tại Trung Quốc. Ảnh minh họa: VCG
Sự e dè của người lao động
Khảo sát năm 2024 của phó giáo sư Zhang Dandan (Đại học Bắc Kinh) trên 30.000 tài xế cho thấy hơn một nửa mong muốn có lương hưu nhưng ít người chấp nhận đóng tiền. 23% từ chối tham gia ngay cả khi bắt buộc, và gần 40% chỉ sẵn sàng trích dưới 5% thu nhập hàng tháng.
Bên cạnh đó, nhiều người e ngại việc nền tảng tự động trừ tiền trong tài khoản. Jin Luhui, một trưởng nhóm tài xế, cho biết: "Nhiều người lo sợ công ty chiếm dụng thu nhập vì họ chưa hiểu khoản đóng góp này đi thẳng vào hệ thống an sinh xã hội nhà nước".
Sự suy giảm thu nhập chung cũng là nguyên nhân lớn. Tại Tuyền Châu, một tài xế cho biết trước đây anh giao hơn 50 đơn hàng mỗi ngày, nhưng hiện tại mức cao nhất chỉ đạt 35 đơn do lượng người tham gia vào nghề tăng mạnh. Quản lý Wu cho hay, nhiều nhân viên thiếu kỹ năng quản lý tài chính khiến ông phải ứng trước khoảng 20.000 tệ (2.988 USD) mỗi tháng để hỗ trợ họ trang trải sinh hoạt, dù ứng dụng đã cho phép rút tiền ba lần một tháng.
Ưu tiên dòng tiền ngắn hạn
Quyết định tham gia bảo hiểm phụ thuộc vào ưu tiên rủi ro của từng cá nhân. Jin Cailin, 30 tuổi, tài xế tại Thượng Hải, muốn giữ tiền làm vốn mở nhà hàng và dự định chỉ tính chuyện bảo hiểm sau tuổi 45. Li Min, 27 tuổi, ưu tiên dùng thu nhập mua xe máy điện và niềng răng để cải thiện cuộc sống hiện tại.
Chuyên gia Zhu Tian, nhà nghiên cứu các sáng kiến bảo vệ tài xế, cho rằng đối với công việc giao hàng, an sinh nên ưu tiên các rủi ro ngắn hạn như tai nạn lao động. Dù 70% tài xế gốc nông thôn đã có bảo hiểm y tế cơ bản, lương hưu vẫn là khoảng trống lớn. Nghịch lý là nhóm thu nhập cao nhất lại ít sẵn sàng tham gia nhất vì họ cần tiền mặt để chi trả sinh hoạt và trả nợ.
Phó giáo sư Zhao Qing (Đại học Vũ Hán) đánh giá hệ thống hưu trí hiện hành đòi hỏi việc đóng phí liên tục, điều này chưa phù hợp với tính chất luân chuyển cao của công việc lao động tự do.
Hiện tại, quản lý trạm Wu Xiaohua chọn cách tôn trọng quyết định của từng tài xế thay vì ép buộc. Điển hình như Hai Liang, người đang phải nuôi hai con nhỏ và thuê căn phòng không điều hòa với giá 300 tệ (45 USD) mỗi tháng. Dù muốn có lương hưu, anh buộc phải liên tục chuyển ứng dụng để tối ưu hóa thu nhập từng ngày nên không đủ điều kiện tham gia chương trình hỗ trợ của công ty. Thay vì nhắc đến bảo hiểm, tháng 7 vừa qua, quản lý trạm đã tặng anh bộ đồng phục mới nhân Ngày hội Tài xế như một cách hỗ trợ thiết thực.
Các nhân viên giao hàng nghỉ ngơi tại trạm giao hàng Puxi Wanda ở Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, tháng 7/2026. Ảnh: Yang Shuyuan/Original
Minh Phương (Theo Sixth Tone)