Tọa lạc tại đường Phạm Ngũ Lão (phường Cửa Nam, Hà Nội), Bảo tàng Địa chất Hà Nội đang lưu giữ gần 25.000 mẫu vật thuộc hơn 573 bộ sưu tập trong đó có 4.230 mẫu vật được trưng bày trên diện tích khoảng 1.200 m² tại 3 tầng.
Các mẫu vật gồm đá, khoáng vật, quặng và hóa thạch, góp phần tái hiện lịch sử phát triển địa chất, đồng thời phản ánh sự đa dạng và tiềm năng tài nguyên khoáng sản của Việt Nam.
Tại trung tâm tầng 1 là Bản đồ Địa chất Việt Nam tỷ lệ 1:500.000 - công trình bản đồ địa chất tổng hợp đầu tiên của Việt Nam ở phạm vi toàn quốc, được xây dựng trên cơ sở kế thừa và tổng hợp các kết quả điều tra địa chất ở miền Bắc và miền Nam, đánh dấu một bước phát triển quan trọng của công tác điều tra địa chất nước ta.
Tấm Bản đồ Địa chất Việt Nam là bức tranh tổng quát về các loại đá, cấu trúc và lịch sử phát triển địa chất của Việt Nam, qua đó giúp nhận diện những khu vực có tiềm năng khoáng sản và hiểu rõ hơn quá trình hình thành, biến đổi của lãnh thổ nước ta.
Với giá trị khoa học đặc biệt, công trình này đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2011.
Hiện Bảo tàng Địa chất Hà Nội được tổ chức thành ba tầng trưng bày với ba chủ đề chính.
Tầng 1 trưng bày 3 chủ đề: Tiến hóa địa chất của Việt Nam, Tiềm năng khoáng sản Việt Nam và Địa chất quốc tế.
Không gian trưng bày tầng 1 giới thiệu quá trình tiến hóa địa chất Việt Nam, lịch sử hình thành Trái Đất, tiềm năng khoáng sản và những kiến thức địa chất quốc tế. Thông qua các mẫu đá, khoáng vật cùng hệ thống bảng thông tin, khách tham quan có thể hình dung quá trình biến đổi của hành tinh từ hàng tỷ năm trước.
Khu trưng bày tầng 2 tập trung giới thiệu cấu trúc địa chất lãnh thổ Việt Nam, các loại khoáng sản, địa chất biển Đông và thềm lục địa Việt Nam. Các mẫu vật tại đây cho thấy sự đa dạng về tài nguyên dưới lòng đất, đồng thời phản ánh quá trình hình thành địa chất phức tạp của Việt Nam.
Một trong nhiều nội dung đáng chú ý tại khu trưng bày khoáng sản là các thông tin về đất hiếm - nhóm nguyên tố có vai trò quan trọng trong công nghệ hiện đại.
Hiện nay, đất hiếm được sử dụng để sản xuất nam châm vĩnh cửu mạnh, pin xe điện, điện thoại thông minh, máy tính, tua bin gió, laser và nhiều thiết bị quang học. Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng đất hiếm lớn với một số mỏ tiêu biểu như Đông Pao, Nậm Xe, Yên Phú...
Việc nghiên cứu và khai thác hợp lý nguồn tài nguyên này có ý nghĩa quan trọng trong phát triển các ngành công nghệ cao.
Tầng 3 đưa khách tham quan trở về quá khứ thông qua các mẫu hóa thạch. Những dấu tích của sinh vật cổ đại giúp các nhà khoa học phục dựng môi trường sống, khí hậu và sự biến đổi của sự sống trên hành tinh qua từng thời kỳ.
Dấu tích của các loài sinh vật được lưu giữ trong các lớp địa chất qua hàng triệu năm, trở thành nguồn tư liệu khoa học quý giá, giúp tái hiện lịch sử phát triển của sự sống và những biến đổi của Trái Đất.
Một trong những hiện vật gây chú ý tại bảo tàng là mẫu xương đùi của khủng long Titanosaurus, có tuổi Creta muộn (83-65 triệu năm), được phát hiện tại Hạ Lào năm 1935.
Từ một phần xương hóa thạch, các nhà khoa học có thể nghiên cứu về kích thước, cấu tạo cơ thể, khả năng vận động và môi trường sống của loài sinh vật từng tồn tại hàng chục triệu năm trước.
Bên cạnh hóa thạch khủng long, bảo tàng còn lưu giữ nhiều mẫu vật cổ sinh khác như hóa thạch sinh vật biển, thực vật cổ và nhiều loại khoáng vật đặc biệt.
Mỗi mẫu hóa thạch chứa đựng giá trị khoa học rất lớn, không chỉ giúp các nhà khoa học xác định tuổi địa tầng, tái dựng môi trường và khí hậu cổ mà còn là căn cứ để các nhà địa chất suy luận về địa hình cổ, hoạt động kiến tạo mảng như xác định các vùng biển, lục địa cổ hay ranh giới va chạm giữa các mảng kiến tạo.
Đằng sau những tủ kính trưng bày là công việc thầm lặng của đội ngũ cán bộ và các nhà nghiên cứu địa chất tại bảo tàng.
"Do phần lớn hiện vật có tuổi đời hàng nghìn, thậm chí hàng triệu năm, công tác bảo quản đòi hỏi sự cẩn thận, tỉ mỉ và kiến thức chuyên môn của các nhà nghiên cứu, cán bộ tại bảo tàng", bà Kiều Thanh Nga, Phó Giám đốc phụ trách Bảo tàng Địa chất Hà Nội cho biết.
Đối với công tác bảo quản, các mẫu vật được kiểm kê, theo dõi, kiểm tra và đánh giá tình trạng định kỳ, đồng thời được bảo quản phù hợp với đặc điểm của từng nhóm mẫu, nhằm duy trì lâu dài giá trị khoa học, phục vụ nghiên cứu, trưng bày và giáo dục.
Nhiều hiện vật quan trọng tại bảo tàng đã được bổ sung mã QR, giúp người xem tìm hiểu thêm về nguồn gốc, đặc điểm, giá trị khoa học của từng mẫu. Bên cạnh đó, bảo tàng đang xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong quản lý mẫu vật nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn, quản lý và khai thác thông tin, đồng thời giúp các giá trị địa chất được tiếp cận rộng rãi hơn trong nghiên cứu và giáo dục cộng đồng.