Cảnh báo sức khỏe cần được mở rộng
Ngày 27/10, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân tổ chức tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”. Tại đây, nhiều ý kiến đề xuất đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, tăng diện tích hiển thị và hoàn thiện các quy định nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết pháp luật hiện hành quy định cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Sau hơn 13 năm, tỷ lệ này chưa thay đổi, trong khi nhiều quốc gia đã áp dụng diện tích cảnh báo lớn hơn.
Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội
Theo ông Ngọc, nếu hình ảnh và thông điệp cảnh báo không được đổi mới, người tiêu dùng sẽ dần quen mắt, khiến tác dụng cảnh báo, tính răn đe và hiệu quả tác động tâm lý suy giảm.
Từ thực tế này, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị Chính phủ nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng diện tích cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá; hoặc quy định lộ trình cụ thể để đạt mức này.
Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung tiêu chuẩn ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe, bảo đảm cảnh báo gắn liền với bao bì, không bị tem thuốc lá che lấp. Quy định này nhằm tránh tình trạng nhãn cảnh báo chỉ được dán trên bao bì hoặc bị tem thuốc lá che khuất phần lớn diện tích như ở một số sản phẩm đang lưu hành.
Trình bày tham luận “Đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá”, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, hệ thống cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tại Việt Nam chưa có thay đổi đáng kể.
Sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng từ tháng 5/2013 đến nay vẫn giữ nguyên diện tích 50% ở mỗi mặt chính trước và sau của bao bì. Việc duy trì những hình ảnh này trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm khả năng thu hút sự chú ý.
Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống còn 80% năm 2024.
Theo bà Hương, cần tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh từ 50% hiện nay lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính của bao bì. Cảnh báo nên được bố trí ở phía trên, phần diện tích tăng thêm dành để phóng lớn hình ảnh, giúp thông điệp dễ nhận diện hơn.
Đáng chú ý, theo ước tính của Bộ Y tế, tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau 6 năm.
Làm mới hình ảnh, tăng sức cảnh báo
Bên cạnh việc mở rộng diện tích, các chuyên gia cho rằng cần thường xuyên đổi mới hình ảnh và thông điệp cảnh báo để tránh tình trạng người hút thuốc trở nên thờ ơ với những nội dung đã quen thuộc.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương đề xuất xây dựng ngân hàng mẫu cảnh báo sức khỏe với nhiều hình ảnh và thông điệp khác nhau, tổ chức luân phiên định kỳ, bảo đảm thực hiện quy định thay đổi cảnh báo hai năm một lần theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Nội dung cảnh báo cần gần gũi với người Việt Nam, tập trung vào những tác hại mà người dân còn ít biết đến. Bên cạnh ung thư phổi, cần chú trọng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim mạch, ảnh hưởng của khói thuốc thụ động đối với phụ nữ mang thai và trẻ em, cũng như những tác động đến sinh lý.
“Hình ảnh bệnh lý thực tế và các thí dụ cụ thể cần được ưu tiên để tăng tính trực quan của cảnh báo”, bà Hương nói.
Bà cũng đề xuất in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trực tiếp trên bao bì, giúp người hút thuốc dễ nhận biết và tiếp cận hỗ trợ khi có nhu cầu bỏ thuốc.
Việc đổi mới cảnh báo sức khỏe được đặt ra trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới tiếp tục là mối quan ngại về sức khỏe cộng đồng, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, nhấn mạnh các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới không an toàn, không có lợi cho sức khỏe. Những sản phẩm này có thể chứa nicotine - chất gây nghiện mạnh - cùng các hợp chất độc hại liên quan đến ung thư, bệnh tim mạch và hô hấp.
Nicotine đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai do có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ, khả năng học tập và làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu.
Theo WHO, thuốc lá điện tử còn có thể làm tăng nguy cơ người trẻ chuyển sang hút thuốc lá điếu thông thường.
Đáng lo ngại, nhiều sản phẩm được thiết kế với hương vị như dưa hấu, kẹo bông, bánh tart chanh, cùng bao bì bắt mắt, thậm chí có hình thức giống đồ chơi hoặc thiết bị công nghệ. Theo đại diện WHO, việc phát triển những dòng sản phẩm này không đơn thuần nhằm giúp người hút thuốc cai nghiện mà còn có nguy cơ tạo ra một thế hệ người lệ thuộc nicotine mới.
WHO cũng lưu ý nguy cơ xuất hiện khoảng trống pháp lý nếu định nghĩa nguyên liệu thuốc lá chỉ bao gồm các chất chứa nicotine. Ngay cả những sản phẩm được quảng bá là không chứa nicotine vẫn có thể chứa các hợp chất gây nghiện hoặc chất độc hại khác, đồng thời có nguy cơ bị bổ sung nicotine.
TS Angela Pratt đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị Luật sửa đổi cần thể hiện đầy đủ tinh thần của Nghị quyết số 173/2024/QH15, bao gồm cả việc kiểm soát các bộ phận, linh kiện của sản phẩm.
Ngăn thuốc lá tiếp cận giới trẻ trên môi trường số
Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng hình ảnh sử dụng thuốc lá có thể xuất hiện trong video ngắn, livestream, hội nhóm trực tuyến, nội dung giải trí hoặc bài đăng của người nổi tiếng.
Thay vì quảng cáo trực tiếp, những hình ảnh này đôi khi gắn thuốc lá với phong cách sống hiện đại, sự tự tin và cá tính, khiến hành vi sử dụng thuốc lá trở nên bình thường hơn trong mắt người trẻ.
Để hạn chế nguy cơ, ông Nam đề xuất hoàn thiện các quy định về quảng cáo, tiếp thị, khuyến mại, trưng bày và kinh doanh thuốc lá trên môi trường điện tử; tăng trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn nội dung vi phạm.
Đồng thời, cần tăng cường giám sát hoạt động mua bán thuốc lá qua hội nhóm kín, tài khoản ẩn danh và dịch vụ chuyển phát.
Theo ông Nam, trẻ em và thanh thiếu niên cần được trang bị kỹ năng phân biệt thông tin khoa học với quảng cáo trá hình, nội dung tài trợ và những thông điệp có mục đích tác động đến hành vi.
Tuy nhiên, trách nhiệm bảo vệ trẻ em không thể chỉ đặt lên vai các em. Một môi trường số an toàn đòi hỏi quy định pháp luật hiệu quả, cơ chế giám sát phù hợp và trách nhiệm rõ ràng của Nhà nước, doanh nghiệp, nền tảng trực tuyến cùng toàn xã hội.