Kiểm tra các đơn vị có dấu hiệu vi phạm, chậm đóng kéo dài
Trong 9 tháng đầu năm 2026, hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam đã tập trung kiểm tra tại 7.151 đơn vị, gồm kiểm tra chuyên ngành tại 6.670 đơn vị và kiểm tra việc thực hiện hợp đồng khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế tại 481 cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.
Để xác định đúng đối tượng cần kiểm tra, Bảo hiểm xã hội Việt Nam rà soát dữ liệu quản lý, khoanh vùng và phân tích dấu hiệu vi phạm. Trọng tâm là các đơn vị có nguy cơ vi phạm về đối tượng, mức đóng; đơn vị chậm đóng, trốn đóng; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế có chi phí gia tăng bất thường. Việc phân tích dữ liệu giúp xác định trọng tâm kiểm tra, tập trung vào các đơn vị có dấu hiệu vi phạm.
Trên cơ sở đó, đối với nhóm đơn vị chậm đóng kéo dài, cơ quan Bảo hiểm xã hội đã kiểm tra chuyên đề tại 1.399 đơn vị chậm đóng trên 6 tháng, thu hồi hơn 114 tỷ đồng; lập biên bản và xử phạt vi phạm hành chính đối với 249 đơn vị, với tổng số tiền phạt hơn 2 tỷ đồng.
Sau kiểm tra, việc theo dõi, đôn đốc khắc phục tiếp tục được thực hiện để thúc đẩy doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ đóng. Việc thu hồi tiền chậm đóng, yêu cầu đăng ký tham gia và đóng bổ sung hướng tới khắc phục thiếu sót về đối tượng, thời gian, mức đóng, làm cơ sở giải quyết chế độ đúng quy định. Với người lao động tại doanh nghiệp chậm đóng, cơ quan Bảo hiểm xã hội thực hiện xác nhận thời gian đã đóng, giải quyết các chế độ ốm đau, thai sản, hưu trí cho trường hợp đủ điều kiện.
Cùng với việc lựa chọn đối tượng theo dấu hiệu rủi ro, cơ quan Bảo hiểm xã hội còn kết hợp kiểm tra trực tiếp với kiểm tra từ xa. Trong 9 tháng đầu năm, kiểm tra từ xa đã được thực hiện tại 1.848 đơn vị sử dụng lao động, thu hồi hơn 186,7 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng.
Công tác kiểm tra từ xa cho phép triển khai các bước trong quy trình kiểm tra mà không phải tiếp xúc trực tiếp với đối tượng kiểm tra, gắn cải cách hành chính với ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Việc thực hiện vẫn tuân thủ quy trình, thủ tục theo quy định, đồng thời gắn với đôn đốc đơn vị khắc phục vi phạm. Bên cạnh kiểm tra việc đóng, cơ quan Bảo hiểm xã hội chú trọng kiểm soát hồ sơ chi trả chế độ và thực hiện hợp đồng khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế.
Qua kiểm tra, cơ quan Bảo hiểm xã hội yêu cầu thu hồi 9,3 tỷ đồng đã chi trả chế độ Bảo hiểm xã hội không đúng quy định, liên quan đến 10.234 lượt người lao động; từ chối thanh toán và thu hồi về quỹ Bảo hiểm y tế hơn 183,5 tỷ đồng do không đủ điều kiện thanh toán. Việc phát hiện, xử lý các khoản hưởng và thanh toán sai góp phần bảo vệ các quỹ bảo hiểm, bảo đảm nguồn lực phục vụ người tham gia, thụ hưởng chính sách.
Tăng cường phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm
Nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm, cơ quan Bảo hiểm xã hội tăng cường phối hợp cơ quan thuế, công đoàn, cơ quan nội vụ, y tế và chính quyền các cấp trong trao đổi thông tin, theo dõi việc chấp hành pháp luật về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
Đồng thời, cơ quan Bảo hiểm xã hội phối hợp cơ quan công an, Viện kiểm sát nhân dân để xác minh, củng cố hồ sơ, xử lý các vụ việc theo quy định. Cơ quan Bảo hiểm xã hội cũng chủ động cung cấp thông tin cho các cơ quan báo chí, truyền thông để tuyên truyền, phổ biến pháp luật và thông tin về kết quả thực hiện chính sách.
Theo đó, trong 9 tháng đầu năm 2026, cơ quan Bảo hiểm xã hội đã chuyển 21 hồ sơ kiến nghị khởi tố sang cơ quan điều tra, gồm 9 vụ việc gian lận bảo hiểm y tế; 3 vụ việc có cả hành vi gian lận bảo hiểm xã hội và gian lận bảo hiểm y tế; 9 vụ việc liên quan đến hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội.
Thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công, cơ quan Bảo hiểm xã hội đã ký quy chế phối hợp Viện Kiểm sát nhân dân các cấp hoặc chủ động trao đổi dữ liệu, xác minh vi phạm, củng cố hồ sơ và lựa chọn những vụ việc đủ điều kiện để khởi kiện.
Trong 9 tháng đầu năm, cơ quan Bảo hiểm xã hội đã phối hợp Viện Kiểm sát nhân dân các cấp đôn đốc, làm việc với hơn 13.700 đơn vị sử dụng lao động vi phạm nghĩa vụ đóng, thu hồi hàng trăm tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng (riêng tại 2 địa bàn trọng điểm là thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, 2 ngành đã đôn đốc, làm việc với 11.535 đơn vị sử dụng lao động, thu hồi hơn 631 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng); đồng thời, đã có 9 vụ việc đơn vị chậm đóng, trốn đóng Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động đã được Viện kiểm sát nhân dân các cấp tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Quảng Ninh khởi kiện; thời gian tới, cơ quan Bảo hiểm xã hội sẽ tiếp tục rà soát, phối hợp làm việc hoặc chuyển hồ sơ đề nghị Viện kiểm sát nhân dân các cấp khởi kiện các đơn vị sử dụng lao động vi phạm nghĩa vụ đóng.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc thu hồi tiền chậm đóng vẫn gặp nhiều trở ngại. Hiện, có khoảng 39.000 đơn vị không còn khả năng đóng có tổng số tiền chậm đóng khó thu hồi khoảng 5.100 tỷ đồng. Nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, giải thể, phá sản hoặc không còn ở địa chỉ đăng ký, ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết quyền lợi người lao động.
Việc phát hiện vi phạm cũng gặp khó khi doanh nghiệp không đăng ký đầy đủ người thuộc diện tham gia, kê khai thiếu tiền lương làm căn cứ đóng hoặc giao kết hợp đồng mang tên cộng tác viên, dịch vụ, khoán việc nhưng có nội dung thuộc diện phải tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc để né tránh nghĩa vụ đóng. Trong khi đó, dữ liệu chia sẻ chưa chi tiết đến từng lao động, mức thu nhập; một số đơn vị chưa cung cấp hồ sơ, dữ liệu hoặc không hợp tác khi kiểm tra từ xa; lực lượng kiểm tra còn mỏng.
Trước những khó khăn này, trong những tháng cuối năm 2026, Bảo hiểm xã hội Việt Nam tiếp tục rà soát, chuẩn hóa dữ liệu chậm đóng, trốn đóng; giao nhiệm vụ cụ thể cho từng địa phương và tăng cường kiểm tra đơn vị chậm đóng kéo dài. Kiểm tra trực tiếp và từ xa được gắn với theo dõi kết quả khắc phục, nhằm đôn đốc đơn vị thực hiện đầy đủ các yêu cầu, kết luận sau kiểm tra.
Cơ quan Bảo hiểm xã hội đồng thời đẩy mạnh phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro và chia sẻ thông tin liên ngành để phát hiện người thuộc diện tham gia chưa được đăng ký, xác định đúng mức đóng, củng cố hồ sơ xử lý vi phạm. Bảo hiểm xã hội Việt Nam tiếp tục kiến nghị hoàn thiện quy định, phối hợp xử phạt, chuyển hồ sơ có dấu hiệu tội phạm theo quy định và phối hợp Viện kiểm sát nhân dân trong khởi kiện bảo vệ quyền lợi người lao động.
Cùng với các biện pháp quản lý, Bảo hiểm xã hội Việt Nam hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ, khuyến khích người lao động theo dõi quá trình đóng trên ứng dụng VssID-Bảo hiểm xã hội và phản ánh kịp thời khi quyền lợi bị ảnh hưởng. Sự chủ động của người lao động giúp cơ quan Bảo hiểm xã hội có thêm thông tin để phát hiện, phối hợp xử lý vi phạm.
VŨ THỊ LAN