Tàu container PanStar Acro cập cảng Felixstowe ở Anh sau chuyến hải trình vượt Bắc Cực - Ảnh: REUTERS
Các hãng tàu đang tranh thủ những tháng Bắc Cực ít băng để thử đường đi dọc phía bắc nước Nga, tránh vòng xuống kênh đào Suez. Quãng đường ngắn hơn có thể tiết kiệm thời gian và nhiên liệu, nhưng tác động môi trường còn phụ thuộc vào số tàu và cách chúng vận hành.
Thêm tàu đi 'đường tắt' qua Bắc Cực
Sáng 11-10, tàu container PanStar Acro trở về cảng Busan sau chuyến đi và về kéo dài 50 ngày giữa Hàn Quốc và châu Âu qua Bắc Cực.
Theo Reuters, đây là chuyến khứ hồi thương mại đầu tiên của tàu Hàn Quốc trên hành trình này. Nước này đặt mục tiêu có dịch vụ vận tải thường xuyên qua cung đường Bắc Cực vào năm 2030.
PanStar Acro rời Busan ngày 22-8, tới Felixstowe ở Anh ngày 12-9, ghé Rotterdam và Gdansk rồi quay về. Hãng PanStar cho biết tàu mang theo hóa chất, xe đã qua sử dụng và phụ tùng ô tô, cùng các container rỗng.
Trước chuyến đi, hãng tính đường Busan tới Rotterdam qua Bắc Cực có thể ngắn hơn khoảng 35% và giảm khoảng 10 ngày so với tuyến qua Suez. Chuyến thử sẽ giúp kiểm tra tàu thực sự tiết kiệm được bao nhiêu nhiên liệu, mất bao lâu và có giữ được lịch hay không.
Cung đường biển qua Bắc Cực kết nối châu Á và châu Âu so với đi qua kênh đào Suez - Ảnh: ĐẠI HỌC HOKKAIDO
Những tàu khác cũng đã chọn đường này. Theo Trung tâm Logistics miền Bắc (CHNL), trong năm 2026, tàu Dubai Tower đi từ Thanh Đảo (Trung Quốc) tới Tees ở Anh trong 21 ngày. Tàu Riyadh Mukaab đi từ Ninh Ba tới Felixstowe cũng mất 21 ngày. Tàu chở hàng rời Nan Xin 27 đi từ Thương Châu tới Klaipėda, Lithuania, trong 35 ngày.
Đến ngày 30-9, CHNL ghi nhận 104 lượt tàu đi xuyên tuyến đường biển phương Bắc, vượt 103 lượt của cả mùa năm 2025.
Một năm trước, tàu Istanbul Bridge đã đi từ Ninh Ba tới Felixstowe trong gần 21 ngày, vượt khoảng 14.540km. Lúc tàu qua biển Đông Siberia, băng đã rút đủ để có lối đi trên mặt biển.
CHNL tính nếu đi qua Suez với tốc độ tương đương, bỏ thời gian ghé cảng, hành trình mất khoảng 27 ngày. Với cách so sánh ấy, đường Bắc Cực giúp giảm khoảng một tuần.
Băng biển thu hẹp giúp tàu có thêm khoảng trống để đi qua. Trung tâm Dữ liệu băng tuyết quốc gia Mỹ (NSIDC) ghi nhận diện tích biển có băng trung bình tháng 9-2026 là 4,81 triệu km², thấp hơn 1,6 triệu km² so với trung bình cùng tháng giai đoạn 1981-2010.
Thời điểm đi thuận lợi nhất là cuối hè, đầu thu mỗi năm.
Băng rút cho tàu đi, khí thải có thể làm băng tan thêm
Cực quang xuất hiện lúc tàu hàng qua vùng biển Bắc Cực - Ảnh: MAERSK
Đi đường ngắn hơn có thể giúp tàu đốt ít nhiên liệu hơn. Nhưng số chuyến tăng có thể khiến tổng lượng khí thải vẫn tăng.
Nghiên cứu đăng trên Nature Communications vào tháng 9-2025 của nhóm Pengjun Zhao thuộc Đại học Bắc Kinh và các cộng sự đã tính đến khả năng này. Nhóm đưa lượng hàng, đường đi của tàu và các chính sách khí hậu vào mô hình để xem điều gì có thể xảy ra.
Trong kịch bản thương mại tăng và cơ cấu nhiên liệu không đổi, nhóm tính lượng phát thải vận tải biển toàn cầu năm 2100 cao hơn 8,2% so với trường hợp không dùng các tuyến Bắc Cực.
Một mối lo khác là muội than, những hạt sinh ra do nhiên liệu cháy không hết. Muội than rơi xuống tuyết và băng làm bề mặt tối hơn. Bề mặt ấy hấp thụ thêm năng lượng mặt trời, có thể khiến băng tan nhanh hơn.
Báo cáo tháng 5-2025 của Hội đồng Quốc tế về giao thông sạch (ICCT) ước tính tàu thuyền trong vùng Bắc Cực theo định nghĩa của Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO) thải 413 tấn muội than năm 2021, so với 193 tấn năm 2015. Số liệu gồm các loại tàu hoạt động trong vùng, không riêng tàu container đi giữa châu Á và châu Âu.
Theo ICCT, đổi nhiên liệu có thể giảm lượng muội than. Báo cáo tính việc thay dầu nhiên liệu cặn bằng nhiên liệu chưng cất có thể giảm phát thải loại hạt này khoảng 50-80%, tùy động cơ và cách vận hành.
Băng giảm trên tuyến đường biển Bắc Cực - Ảnh: MAERSK
Băng giảm còn làm thay đổi lịch di chuyển của động vật. Một nghiên cứu trên Geophysical Research Letters, được Hiệp hội Địa vật lý Mỹ (AGU) giới thiệu năm 2024, dùng hơn một thập niên dữ liệu âm thanh để theo dõi cá voi đầu cong.
Năm 2022, chúng rời vùng kiếm ăn mùa hè muộn hơn khoảng sáu tuần so với năm 2008. Một số còn ở lại biển Chukchi trong mùa đông. Cá voi ở phía bắc lâu hơn có thể gặp tàu nhiều hơn, làm tăng nguy cơ va chạm. Nghiên cứu chưa xác nhận số vụ tàu đâm cá voi đã tăng tương ứng.
Tàu đi qua vùng cực cũng phải đáp ứng các yêu cầu riêng của IMO về thiết kế, thiết bị, đào tạo thủy thủ và bảo vệ môi trường. Trước mỗi chuyến, người vận hành phải tính đến sương mù, bóng tối, băng trôi và những nơi băng dồn ép, rồi chọn đường đi cùng tốc độ an toàn.
Đá lấy từ đáy biển sâu 3.300m bất ngờ bốc cháy ở phòng thí nghiệmHai mẫu đá được lấy từ đáy biển ngoài khơi nước Mỹ bất ngờ tự bốc cháy trong lúc các nhà khoa học xử lý để phân tích, với nhiệt độ vượt 100°C.