Canh tác xanh, bảo vệ tài nguyên đất
Trên những vùng đất đỏ bazan Tây Nguyên, cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, mắc ca đã tạo nên những vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Nhiều hộ dân có thu nhập khá nhờ chuyển đổi cây trồng, mở rộng diện tích và thâm canh. Nhưng sau nhiều năm canh tác với cường độ cao, những vấn đề về đất và nước bắt đầu bộc lộ rõ hơn.
Lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, khai thác nước ngầm thiếu kiểm soát có thể làm đất chai cứng, suy giảm hệ vi sinh vật và gia tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước. Chi phí đầu vào tăng, thời tiết ngày càng thất thường cũng khiến người trồng cây chịu nhiều rủi ro. Một vườn cây có thể đạt năng suất cao trong vài vụ, nhưng nếu đất đai suy kiệt, nguồn nước cạn dần thì lợi nhuận khó giữ được lâu dài.
Mô hình canh tác sầu riêng bền vững tại các xã Ea Kpam, Ea Kiết và Quảng Phú (Đắk Lắk), triển khai trong giai đoạn 2025-2026, đặt trọng tâm vào cải thiện sức khỏe đất. Thay vì tăng lượng phân bón để thúc cây sinh trưởng, mô hình hướng dẫn nông dân kết hợp phân hữu cơ với dinh dưỡng khoáng hợp lý, quản lý lượng phân theo nhu cầu của cây và điều kiện đất đai.
Kết quả tổng kết ngày 28/10/2026 cho thấy, năng suất sầu riêng tại mô hình tăng hơn 11,8%, lợi nhuận tăng hơn 12,1% so với đối chứng, tỷ lệ quả loại A đạt trên 75%. Chương trình đã tập huấn cho hơn 30 cán bộ nông nghiệp và gần 400 nông dân về sử dụng phân bón cân đối, quản lý dinh dưỡng và ghi chép nhật ký sản xuất.
Ông Nghiêm Quang Tuấn, Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh việc sử dụng phân bón hợp lý, tăng cường phân hữu cơ và bảo vệ sức khỏe đất là những yêu cầu cần thiết trong sản xuất nông nghiệp xanh.
Từ câu chuyện vườn sầu riêng, có thể thấy một thay đổi trong cách làm nông nghiệp: người trồng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến chất lượng đất, lượng phân bón sử dụng và tác động của quá trình canh tác đến môi trường. Khi đất được chăm sóc đúng cách, cây trồng có điều kiện phát triển ổn định, người sản xuất cũng có cơ hội giảm chi phí và hạn chế những rủi ro do suy thoái tài nguyên.
Tạo sinh kế dưới tán rừng
Ở Tây Nguyên, bảo vệ đất sản xuất mới là một phần của bài toán môi trường. Với một vùng đất có vai trò đặc biệt về sinh thái như Tây Nguyên, giữ rừng và bảo vệ nguồn nước cần được đặt ở vị trí ưu tiên.
Rừng đầu nguồn giữ nước cho sông suối, hạn chế xói mòn, điều hòa khí hậu và bảo tồn nhiều loài động, thực vật quý. Tuy nhiên, công tác bảo vệ rừng sẽ khó đạt hiệu quả lâu dài nếu người dân sống gần rừng vẫn thiếu việc làm và thu nhập. Khi cuộc sống còn phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên tự nhiên, áp lực lên rừng sẽ tiếp tục hiện hữu.
Phát triển cây dược liệu dưới tán rừng đang mở ra một hướng tạo sinh kế đáng chú ý. Với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đa dạng, Tây Nguyên có lợi thế phát triển nhiều loài cây như mật nhân, hà thủ ô đỏ, cát cánh, cà gai leo, sâm đương quy...
Theo số liệu công bố tại Diễn đàn “Thúc đẩy phát triển nông nghiệp công nghệ cao và dược liệu khu vực Tây Nguyên” ngày 23/10/2026 tại Pleiku, ba tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai và Lâm Đồng hiện có khoảng 6.168 ha cây dược liệu. Trong đó, cây ngắn ngày chiếm 89,9%, tương đương 5.543 ha; nhóm cây dài ngày mới đạt khoảng 625 ha.
Gia Lai định hướng đến năm 2030 phát triển khoảng 10.000 ha cây dược liệu, trong đó có khoảng 31.000 ha dược liệu dưới tán rừng theo định hướng phát triển của địa phương.
Những con số này cho thấy dư địa phát triển dược liệu còn lớn. Với những khu vực có điều kiện phù hợp, người dân có thể tham gia trồng, chăm sóc và thu hái dược liệu theo quy trình được kiểm soát, tạo thêm nguồn thu từ diện tích rừng được giao quản lý.
Bà Nguyễn Thị Anh Nguyên, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Gia Lai, lưu ý việc phát triển dược liệu dưới tán rừng phải bảo đảm yêu cầu bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Việc lựa chọn loài cây, quy mô và phương thức sản xuất cần căn cứ vào hiện trạng rừng, tuân thủ quy định pháp luật, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, chủ rừng, doanh nghiệp và người dân.
Yêu cầu này cần được đặt lên hàng đầu khi triển khai các dự án. Trồng dược liệu dưới tán rừng phải dựa trên đặc điểm sinh thái của từng khu vực, tránh phát dọn thảm thực vật, làm xáo trộn cấu trúc rừng tự nhiên hoặc đưa những loài cây không phù hợp vào hệ sinh thái. Nếu việc phát triển vùng nguyên liệu gây tổn hại đến rừng, mục tiêu kinh tế sẽ đi ngược lại chính nền tảng mà nó cần dựa vào.
Ngược lại, khi người dân có thu nhập từ việc chăm sóc, thu hái dược liệu và tham gia quản lý rừng, lợi ích kinh tế sẽ gắn chặt hơn với trách nhiệm bảo vệ tài nguyên. Rừng được giữ gìn cũng đồng nghĩa với việc duy trì nguồn nước, đất đai và điều kiện sinh trưởng của những loài dược liệu có giá trị.
Tăng giá trị cây trồng, giảm sức ép lên môi trường
Cây đàn hương đang được quan tâm như một hướng phát triển cây có giá trị kinh tế tại Tây Nguyên. Tháng 8/2025, Công ty cổ phần SMARTGAP HOLDING phối hợp với chính quyền địa phương phát động dự án trồng 100 triệu cây đàn hương giai đoạn 2025-2030, khởi đầu tại xã Ia Dom, Gia Lai.
Dự án hướng đến tổ chức sản xuất theo chuỗi, từ cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm và chế biến sâu. Đàn hương có giá trị sử dụng trong lĩnh vực dược liệu, mỹ phẩm và tinh dầu, được kỳ vọng góp phần đa dạng hóa cây trồng, tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Dù vậy, việc mở rộng diện tích cần được tính toán trên cơ sở điều kiện sinh thái và hiệu quả thực tế. Khả năng thích nghi của cây, nhu cầu nước, tác động đến đất đai và phương thức trồng xen cần được đánh giá kỹ trước khi nhân rộng. Cần phân biệt rõ việc trồng cây lâm nghiệp trên đất sản xuất với phục hồi rừng tự nhiên, tránh đánh đồng hai mục tiêu này.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là lượng phụ phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất. Với cây cà phê, vỏ và bã sau chế biến có thể được nghiên cứu sử dụng làm phân hữu cơ, giá thể trồng nấm hoặc nguyên liệu sinh khối. Với dược liệu, đầu tư công nghệ chiết xuất, chế biến thành trà, tinh dầu, cao dược liệu sẽ giúp nâng giá trị nguyên liệu, giảm tình trạng bán thô và tạo thêm việc làm tại địa phương.
Theo ông Đoàn Ngọc Có, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai, cần tổ chức lại sản xuất, phát huy lợi thế đất đai, khí hậu và hệ sinh thái, gắn ứng dụng công nghệ cao với nâng cao chất lượng, giá trị nông sản.
Muốn làm được điều đó, cần có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, nhà khoa học, hợp tác xã và người dân. Doanh nghiệp phải có cam kết đầu tư dài hạn, xây dựng vùng nguyên liệu và thị trường tiêu thụ. Nhà khoa học hỗ trợ chọn giống, hoàn thiện quy trình canh tác phù hợp. Cơ quan quản lý kiểm soát việc sử dụng tài nguyên, thực hiện các tiêu chuẩn môi trường. Người dân được tiếp cận kỹ thuật và hưởng lợi tương xứng từ chuỗi sản xuất.
Tây Nguyên có nhiều lợi thế để phát triển những loại cây mang lại giá trị kinh tế cao. Nhưng nếu chạy theo lợi nhuận trước mắt, để đất bạc màu, nguồn nước suy kiệt và rừng bị tổn thương, cái giá phải trả sẽ lớn hơn nhiều so với khoản thu từ một vài vụ mùa.
Một vườn cây có hiệu quả phải được nhìn nhận từ cả năng suất, thu nhập và tác động đến đất, nước. Một vùng dược liệu có giá trị phải được xây dựng trên nền tảng bảo tồn hệ sinh thái rừng. Đó là cách để người dân có sinh kế ổn định, nông nghiệp phát triển lâu dài và màu xanh đại ngàn được gìn giữ.
Nguyễn Phùng