Thị trường nghệ thuật trước nguy cơ trở thành kênh rửa tiền - Thanh Niên

EU cân nhắc hạ mức cảnh báo rửa tiền trong thị trường nghệ thuật, nhưng những kẽ hở về giao dịch và quyền sở hữu vẫn gây nhiều tranh luận.

Vì sao thị trường nghệ thuật thành 'sân sau' của tiền bẩn?

Một bức tranh có thể được định giá hàng triệu USD, một cổ vật có thể âm thầm đổi chủ qua nhiều quốc gia mà không hề xuất hiện công khai trên thị trường. Đằng sau những thương vụ tưởng như thuần túy đam mê ấy lại là nỗi lo lớn về nguồn gốc tài sản và nguy cơ dòng tiền bẩn được hô biến thành sạch.

Hôm 2.11, tờ Financial Times đưa tin Ủy ban châu Âu (EC) đang tính chuyện hạ mức đánh giá rủi ro rửa tiền và tài trợ khủng bố trong thị trường nghệ thuật, đồ cổ từ "cao" xuống "trung bình". Đề xuất này đưa ra giữa lúc thị trường vẫn còn nhiều kẽ hở dễ bị trục lợi: giao dịch kín kẽ, khó xác định chủ thực sự và sự không đồng bộ trong khâu giám sát giữa các quốc gia.

Một lý do được EC cân nhắc là bằng chứng về mối liên hệ trực tiếp giữa các vụ trộm tác phẩm nghệ thuật với hoạt động rửa tiền tại châu Âu còn khá hạn chế. Dẫu vậy, động thái này lập tức vấp phải phản ứng thận trọng. Giới chuyên gia cảnh báo trên Financial Times rằng tính bí mật và sự buông lỏng kiểm tra nguồn tiền rất dễ biến thị trường nghệ thuật thành "sân sau" lý tưởng cho các dòng tiền bất hợp pháp. Việc hạ mức cảnh báo mới chỉ là đề xuất điều chỉnh chứ chưa phải quyết định chính thức của EU.

Thực tế, trong báo cáo Money Laundering and Terrorist Financing in the Art and Antiquities Market công bố ngày 27.2.2023, Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) từng chỉ rõ thị trường nghệ thuật, cổ vật từ lâu đã rơi vào tầm ngắm của tội phạm có tổ chức. Lịch sử giao dịch riêng tư, thói quen dùng bên trung gian và những rào cản điều tra xuyên biên giới chính là điểm yếu bị khai thác.

FATF cũng nhấn mạnh đa số người tham gia thị trường không dính dáng đến phạm pháp. Vấn đề nằm ở các kẽ hở pháp lý, trong khi nhiều quốc gia lại thiếu cả nhân lực chuyên môn lẫn công cụ để nhận diện các giao dịch bất thường.

Khi tác phẩm nghệ thuật bị hô biến thành tài sản ngầm

Không giống các loại hàng hóa thông thường, giá trị của một bức tranh hay bức tượng chẳng có khung thước đo cố định. Giá bán trồi sụt tùy thuộc vào danh tiếng nghệ sĩ, độ hiếm, lịch sử sở hữu hay cảm xúc của nhà sưu tập. Một tác phẩm có thể được hét giá trên trời tại sàn đấu giá, nhưng cũng có thể trao tay với mức giá hoàn toàn khác trong một phòng riêng.

Trong nghiên cứu Study of the Facilitation of Money Laundering and Terror Finance Through the Trade in Works of Art công bố ngày 4.2.2022, Bộ Tài chính Mỹ chỉ ra 3 hướng mà tội phạm thường sử dụng: dùng tác phẩm nghệ thuật làm phương tiện chuyển giao giá trị, mua bán để che giấu nguồn tiền bẩn và lấy tác phẩm làm tài sản thế chấp cho các khoản vay.

Rủi ro lớn nhất nằm ở các công ty bình phong và đại diện trung gian. Khi người mua lẫn người bán đều ẩn mặt, quyền sở hữu được đứng tên bởi một doanh nghiệp ma, cơ quan chức năng coi như mất dấu người hưởng lợi cuối cùng. Bên cạnh đó, tác phẩm nghệ thuật lại có tính cơ động cao, dễ dàng vận chuyển qua biên giới bằng chuyên cơ hay xe tải thông thường mà lực lượng kiểm soát biên giới khó lòng thẩm định giá trị hay nguồn gốc ngay tại chỗ.

Nguy hiểm hơn là các kho lưu trữ nghệ thuật tại các khu thương mại tự do. Theo nghiên cứu năm 2022 của Bộ Tài chính Mỹ, quyền sở hữu một tác phẩm có thể chuyển tay liên tục qua nhiều chủ mới nhưng hiện vật thì vẫn nằm yên trong kho. Việc mua bán không cần vận chuyển hay lên sàn đấu giá công khai khiến dòng tiền càng thêm mù mờ.

Câu chuyện minh bạch càng bùng lên sau vụ trộm trang sức hoàng gia tại Bảo tàng Louvre (Pháp) ngày 19.10.2025. Thông báo ngày 21.10.2025 của Interpol cho biết 9 món trang sức lịch sử thế kỷ 19 đã bị cuỗm mất khỏi Phòng trưng bày Apollo. Dù không có cơ sở khẳng định vụ trộm này dính tới rửa tiền, nhưng thực tế các cổ vật bị đánh cắp rất dễ bị tuồn vào mạng lưới buôn lậu rồi dùng hồ sơ giả để "lên đời" thành hàng hợp pháp. Báo cáo năm 2023 của FATF từng dẫn lại vụ cảnh sát Tây Ban Nha phối hợp với Europol triệt phá đường dây tuồn cổ vật chui từ Libya qua các công ty bình phong để bán vào phòng tranh ở Barcelona.

Dĩ nhiên, không thể đánh đồng mọi nhà đấu giá hay kho ngoại quan đều tiếp tay cho tội phạm. Nhưng trước những kẽ hở hiện hữu, FATF và Bộ Tài chính Mỹ đều khuyến nghị các nước phải siết chặt chia sẻ thông tin, nâng cao năng lực điều tra và buộc các nhóm kinh doanh nghệ thuật rủi ro cao phải xác minh danh tính khách hàng.