VnExpress • 10/09/2026 00:00

Tiền tỷ nghỉ 178

Một năm trước, Minh bức xúc cho tôi biết, anh nằm trong nhóm đối tượng phải nghỉ “hưu non” ở tuổi chưa đầy 50.

Trần Long

Bây giờ thì anh hài lòng, sống thong dong: sáng chơi thể thao, chiều làm vườn - trông cháu. Khoản 2 tỷ đồng nghỉ việc anh gửi ngân hàng, mỗi tháng nhận hơn chục triệu đồng tiền lãi, cộng với lương hưu hơn 10 triệu.

Theo Bộ Nội vụ, đến cuối 2025, cả nước có gần 147.000 người nghỉ việc theo Nghị định 178. Nhiều người có một khởi đầu mới thuận lợi: họ vẫn còn trẻ, khỏe, có lương hưu và khoản hỗ trợ lớn sau khi nghỉ.

Nhưng bây giờ, không ít người đang hồi hộp, khi báo cáo Kiểm toán Nhà nước chỉ ra hàng loạt sai sót, vi phạm khi thực hiện Nghị định, trong đó có phê duyệt sai đối tượng. Qua kiểm toán chọn mẫu, nhiều hồ sơ nghỉ việc được duyệt thiếu căn cứ, sai đối tượng hoặc tính sai chế độ tại 10 địa phương và 4 cơ quan trung ương.

Có những người được đánh giá "hoàn thành tốt nhiệm vụ" ba năm liên tiếp nhưng vẫn được duyệt nghỉ để hưởng chính sách. Đắk Lắk có 45, Đồng Nai 43, Lâm Đồng 7 và Gia Lai 3 trường hợp.

Ba năm liền hoàn thành tốt nhiệm vụ vẫn được nghỉ hưởng chế độ - điều có vẻ ngược đời, khi mục tiêu chính sách không chỉ tinh giản mà còn tái cơ cấu và nâng cao chất lượng đội ngũ. Tuy nhiên, nếu nhìn vào thực trạng đánh giá công chức, viên chức, người lao động, cách bình xét xếp loại thi đua hàng năm - vấn đề có lẽ không đơn giản như vậy.

Theo quy định, kết quả đánh giá được phân thành bốn mức: hoàn thành xuất sắc; hoàn thành tốt; hoàn thành và không hoàn thành nhiệm vụ. Về nguyên tắc, đây là công cụ để phân loại chất lượng đội ngũ. Nhưng thực tế, sau mỗi kỳ tổng kết, bình xét cuối năm ở nhiều cơ quan, đơn vị, việc tìm ra một người không hoàn thành nhiệm vụ, thậm chí chỉ hoàn thành nhiệm vụ là không dễ.

Nguyên nhân có thể nằm ở cách thức đánh giá còn nặng về định tính, trong khi những tiêu chí đo lường cụ thể đối với từng vị trí việc làm chưa thực sự rõ ràng. Một phần khác là việc đánh giá thường thiên về mức độ chấp hành nội quy, thái độ, tinh thần phối hợp... hơn là lượng hóa bằng sản phẩm đầu ra và hiệu quả công việc.

Bởi vậy mới có nghịch lý: một người có thể nhiều năm liền được xếp loại hoàn thành tốt nhiệm vụ, nhưng kết quả công việc lại chưa chắc tương xứng. Và nữa, những trường hợp bị xếp loại không hoàn thành nhiệm vụ thường dễ nhận diện hơn nếu họ vi phạm kỷ luật, nội quy hoặc để xảy ra sai phạm rõ ràng. Còn một người làm việc cầm chừng, thiếu sáng tạo, hiệu quả thấp nhưng "gọi dạ bảo vâng" lại khó bị nhận diện và phân loại rành rẽ. Đây mới là vấn đề đáng suy nghĩ.

Trong các hướng dẫn, tỷ lệ cá nhân được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ thường bị khống chế để bảo đảm tính chọn lọc. Ví dụ, một tập thể có 10 người hoàn thành tốt nhiệm vụ thì số người hoàn thành xuất sắc thường không quá 20%, nghĩa là tối đa hai người. Còn các mức hoàn thành, hoàn thành tốt chưa bị khống chế tỷ lệ % tương ứng. Đấy là lý do giải thích vì sao chỉ trừ các trường hợp vi phạm kỷ luật, quy định, quy chế, còn lại đều hoàn thành đến hoàn thành tốt.

Góc nhìn thực tế này cho thấy: không nên máy móc suy luận rằng một người ba năm liền hoàn thành tốt nhiệm vụ thì đương nhiên có năng lực tốt và nhất thiết phải được giữ lại. Bởi đánh giá hằng năm và đánh giá sự phù hợp trong một mô hình tổ chức mới - dù là hai vấn đề liên quan - nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một người có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ trong cơ cấu cũ nhưng khi sắp xếp lại chức năng, nhiệm vụ, thì yêu cầu cũng sẽ thay đổi. Khi đó, câu hỏi không chỉ là "trước đây anh làm việc có tốt không", mà là "anh có còn phù hợp với yêu cầu của vị trí mới hay không?".

Nghị định 178 ban hành trong bối cảnh một cuộc sắp xếp tổ chức bộ máy quy mô lớn. Chính sách này không chỉ nhằm đưa người yếu kém ra khỏi bộ máy, mà còn giải quyết những trường hợp dôi dư, không còn phù hợp với vị trí việc làm, cần cơ cấu lại đội ngũ hoặc tự nguyện nghỉ để tạo điều kiện cho quá trình sắp xếp. Vấn đề nằm ở chỗ: tiêu chí nào được sử dụng để xác định một người không còn phù hợp; đánh giá đó có thực chất hay không; và quá trình lựa chọn có công bằng, minh bạch hay không?

Nhìn rộng ra, những bất cập trong thực hiện chính sách 178 không chỉ xuất phát từ việc một số nơi làm vội, làm chưa chặt chẽ, hay cá biệt có thể lợi dụng chính sách. Sâu xa hơn, phải chăng hệ thống đánh giá chưa đủ khả năng đo chính xác giá trị công chức - viên chức trong suốt thời gian dài. Đó cũng có thể xem như là nút thắt thể chế cần được tháo gỡ.

Vài tỷ đồng chi sai cho một người hay hàng nghìn tỷ đồng cho hàng vạn người, nếu có, vẫn là khoản thiệt hại khoanh vùng được. Khó ước tính hơn là thiệt hại của một hệ thống chưa đo đúng giá trị cống hiến: người cần giữ có thể đã ra đi, người cần thay vẫn còn ở lại.

Trần Long

Trần Long hiện sống thong dong sau khi nghỉ việc, buổi sáng chơi thể thao, buổi chiều làm vườn rồi dành thời gian trông cháu. Khoản tiền khoảng 2 tỷ đồng nhận khi nghỉ được anh gửi ngân hàng, mang lại hơn chục triệu đồng tiền lãi mỗi tháng, bên cạnh lương hưu hơn 10 triệu đồng. Với nền tảng tài chính như vậy, quyết định rời công việc từng khiến anh gắn bó dường như đã mở ra một khởi đầu nhẹ nhàng và chủ động hơn. Theo Bộ Nội vụ, đến cuối năm 2025, cả nước có gần 147.000 người nghỉ việc theo Nghị định 178, một con số cho thấy quy mô lớn của quá trình sắp xếp bộ máy. Nhiều người trong số đó vẫn còn trẻ, khỏe, có lương hưu cùng khoản hỗ trợ đáng kể, nên đủ điều kiện bắt đầu cuộc sống mới thuận lợi hơn. Tuy nhiên, sự yên tâm ấy đang bị phủ bóng bởi báo cáo Kiểm toán Nhà nước, trong đó nêu hàng loạt sai sót, vi phạm, kể cả việc phê duyệt sai đối tượng. Qua kiểm toán chọn mẫu tại 10 địa phương và 4 cơ quan trung ương, nhiều hồ sơ nghỉ việc được xác định thiếu căn cứ, sai đối tượng hoặc tính sai chế độ. Đáng chú ý, một số người được xếp loại hoàn thành tốt nhiệm vụ trong ba năm liên tiếp vẫn được duyệt nghỉ để hưởng chính sách. Các trường hợp này gồm 45 người tại Đắk Lắk, 43 người tại Đồng Nai, 7 người tại Lâm Đồng và 3 người tại Gia Lai, tạo nên một nghịch lý dễ gây băn khoăn. Thoạt nhìn, việc người liên tục hoàn thành tốt nhiệm vụ vẫn được nghỉ hưởng chế độ có vẻ trái với mục tiêu nâng cao chất lượng đội ngũ sau sắp xếp. Nhưng nếu xem xét cách đánh giá công chức, viên chức và người lao động hiện nay, câu chuyện có thể phức tạp hơn nhận định rằng những người ấy chắc chắn phải được giữ lại. Quy định chia kết quả đánh giá thành bốn mức, gồm hoàn thành xuất sắc, hoàn thành tốt, hoàn thành và không hoàn thành nhiệm vụ, nhằm phân loại chất lượng nhân sự. Trên thực tế, sau những đợt tổng kết và bình xét cuối năm, nhiều cơ quan rất khó tìm người bị xếp loại không hoàn thành, thậm chí chỉ hoàn thành nhiệm vụ. Một nguyên nhân nằm ở phương pháp đánh giá còn nặng tính định tính, trong khi tiêu chí đo lường cụ thể cho từng vị trí việc làm chưa thật sự rõ ràng. Việc xem xét đôi khi thiên về chấp hành nội quy, thái độ và tinh thần phối hợp, thay vì lượng hóa bằng sản phẩm đầu ra cùng hiệu quả công việc. Từ đó xuất hiện nghịch lý: một người có thể nhiều năm liền được xếp loại hoàn thành tốt, nhưng kết quả thực tế chưa chắc tương xứng với danh hiệu ấy. Người vi phạm kỷ luật, nội quy hoặc để xảy ra sai phạm rõ ràng thường dễ bị nhận diện hơn người làm việc cầm chừng, ít sáng tạo, hiệu quả thấp nhưng luôn chấp hành và phối hợp đúng mực. Đây mới là điểm đáng suy nghĩ, bởi cách đánh giá hiện hành có thể bỏ sót sự khác biệt giữa một người thật sự hiệu quả và một người chỉ đáp ứng yêu cầu trên giấy tờ. Các hướng dẫn thường khống chế tỷ lệ cá nhân được xếp loại hoàn thành xuất sắc để bảo đảm tính chọn lọc, chẳng hạn tập thể có 10 người hoàn thành tốt thì tối đa hai người được xếp loại xuất sắc. Trong khi đó, các mức hoàn thành và hoàn thành tốt không bị giới hạn tỷ lệ tương ứng, khiến phần lớn người không vi phạm dễ được xếp từ hoàn thành đến hoàn thành tốt. Vì vậy, không thể máy móc suy luận rằng người ba năm liền hoàn thành tốt đương nhiên có năng lực phù hợp và nhất thiết phải tiếp tục ở lại. Đánh giá hằng năm trong cơ cấu cũ với đánh giá mức độ phù hợp khi tổ chức thay đổi là hai việc liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Nghị định 178 không chỉ nhằm đưa người yếu kém ra khỏi bộ máy, mà còn xử lý nhân sự dôi dư, không còn phù hợp vị trí, cần cơ cấu lại hoặc tự nguyện nghỉ để hỗ trợ quá trình sắp xếp. Vấn đề cốt lõi, theo hướng nhìn được VnExpress nêu, là tiêu chí xác định sự phù hợp phải thực chất, quá trình lựa chọn cần công bằng, minh bạch, còn việc tính và chi chế độ phải chính xác.

Xem thêm tại VnExpress