TPHCM phân 5 cực phát triển theo quy hoạch mới ra sao?

Hơn 1 năm sau ngày hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TPHCM đã chính thức có một bản Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm, sau khi HĐND thành phố thông qua đồ án quy hoạch hôm qua, 30/10.

Thay vì tiếp tục vận hành theo mô hình phát triển truyền thống dựa trên cấu trúc đô thị đơn tâm và mở rộng dàn trải, bản quy hoạch mới thiết lập mô hình siêu đô thị đa cực nhằm tái cấu trúc toàn diện không gian sống, phân vai rõ ràng giữa các khu vực để giảm tải cho trung tâm và tối ưu hóa năng lực cạnh tranh.

Từ đô thị đơn tâm đến cấu trúc siêu đô thị đa cực

Trong nhiều thập kỷ, TPHCM phát triển chủ yếu theo cấu trúc đô thị đơn tâm với hạt nhân là khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn cũ. Mô hình này đã bộc lộ hạn chế khi dân số, việc làm, trường học và bệnh viện tập trung quá mức vào nội thành, gây quá tải hạ tầng, ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường.

Đồng thời, sự phát triển theo ranh giới hành chính trước sáp nhập khiến các khu vực công nghiệp tại Bình Dương hay hệ thống cảng biển tại Bà Rịa - Vũng Tàu thiếu sự kết nối chuỗi giá trị đồng bộ với trung tâm tài chính, và dịch vụ ở nội đô TPHCM.

Để giải quyết triệt để những điểm nghẽn này, Quy hoạch tổng thể TPHCM tầm nhìn 100 năm chính thức chuyển đổi cấu trúc phát triển sang mô hình siêu đô thị đa trung tâm (Polycentric Hyper City).

Mô hình này không cộng gộp địa giới hành chính một cách cơ học, mà là sự tập hợp các đô thị, các cực tăng trưởng, các hệ sinh thái kinh tế chiến lược và không gian sinh thái chủ đạo thành mạng lưới liên kết.

Cấu trúc siêu đô thị đa cực giúp định hình lại dòng di chuyển của cư dân, hàng hóa và vốn đầu tư. Việc phát triển các trung tâm kinh tế chuyên biệt nằm ngoài lõi đô thị lịch sử tạo ra các cực tăng trưởng mới, gắn phát triển nơi ở với việc làm, hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật, tăng khả năng đáp ứng nhu cầu tại chỗ.

Nhờ đó, thành phố có thể kiểm soát hiệu quả việc mở rộng đô thị dàn trải và phân bổ lại dân cư một cách cân bằng trên toàn bộ diện tích 6.772,59km2.

Phân vai chức năng giữa 5 cực động lực phát triển

Trọng tâm của mô hình siêu đô thị đa trung tâm là việc hình thành 5 cực động lực phát triển, đảm nhận các chức năng kinh tế chuyên môn hóa nhưng bổ trợ lẫn nhau trong một chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Theo đồ án quy hoạch tổng thể, cực lõi trung tâm bao gồm không gian Sài Gòn, Chợ Lớn, Thủ Thiêm và hai bờ sông Sài Gòn, đóng vai trò trung tâm tài chính, quản trị, dịch vụ toàn cầu, kinh tế tri thức và văn hóa sáng tạo.

Khu vực này được ưu tiên tái thiết đô thị, nâng cấp chất lượng không gian công cộng; tổ chức trung tâm tài chính, bảo tồn di sản, phát triển trục ven sông và giảm áp lực giao thông cá nhân. Phương thức quản lý tập trung vào tăng giá trị không gian thay vì tăng tải dân số cơ học; các dự án tái thiết gắn với metro, bãi đỗ xe ngầm, tuyến đi bộ, bến thủy, công viên ven sông, thiết chế văn hóa và dịch vụ đô thị chất lượng cao.

Cực đổi mới sáng tạo phía Đông là trung tâm lõi tỉnh Bình Dương cũ, gắn với Thủ Đức, Thuận An, Dĩ An, Thủ Dầu Một kéo dài lên Tân Uyên và kết nối Long Thành. Khu vực này tập trung phát triển trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, nghiên cứu và phát triển, giáo dục đại học, khởi nghiệp sáng tạo và công nghệ cao; định hướng trở thành thung lũng đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á.

Cực phía Đông sẽ liên kết với sân bay Long Thành tạo nền tảng kết nối quốc tế cho dòng nhân lực, công nghệ, vốn, dữ liệu và dịch vụ. Phát triển đô thị trong cực phía Đông gắn với TOD, hạ tầng số, không gian làm việc linh hoạt.

Cực công nghiệp, công nghệ cao, logistics phía Bắc với trọng tâm là thành phố mới Bình Dương, gắn với Thủ Dầu Một, Bến Cát, Bàu Bàng, Tân Uyên…

Định hướng phát triển chuyển từ mô hình khu công nghiệp đơn chức năng sang hệ sinh thái công nghiệp - logistics - dịch vụ - đô thị tích hợp. Trọng tâm gồm công nghiệp xanh, công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, trung tâm logistics...

Cực cảng biển, thương mại tự do và năng lượng phía Nam gắn với khu vực Cần Giờ, Cái Mép - Thị Vải, Phú Mỹ và Long Sơn, giữ vai trò là cửa ngõ giao thương quốc tế.

Cực này tập trung phát triển cụm cảng nước sâu trung chuyển quốc tế, khu thương mại tự do (FTZ), logistics hàng hải, công nghiệp hóa dầu và trung tâm năng lượng sạch.

Cực đô thị, giáo dục, y tế phía Tây đặt trọng tâm tại khu vực huyện Bình Chánh cũ, phát triển các khu đô thị đồng bộ gắn với các trung tâm giáo dục, đào tạo và y tế chuyên sâu.

Khu vực này sẽ tổ chức không gian cư trú, học tập, nghiên cứu, khám chữa bệnh và các dịch vụ hỗ trợ theo hướng tích hợp; hình thành thêm các trung tâm việc làm, dịch vụ, góp phần phân bố lại dân cư và giảm áp lực lên khu vực lõi trung tâm thành phố.

Bên cạnh 5 cực động lực, không gian thành phố còn được bổ trợ bởi 5 trung tâm vệ tinh, gồm: Đặc khu Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên.

Các trung tâm vệ tinh này được tổ chức trong mối quan hệ liên kết, bổ trợ với các cực động lực, phát triển các chức năng đô thị, kinh tế và dịch vụ phù hợp với đặc điểm từng khu vực; gắn phát triển không gian cư trú với việc làm, hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật.

Cư dân hưởng lợi gì?

Theo đồ án Quy hoạch tổng thể TPHCM tầm nhìn 100 năm, mô hình siêu đô thị đa cực lấy con người làm trung tâm, đặt mục tiêu nâng cao chất lượng sống và phát triển bao trùm làm cốt lõi của chiến lược tổ chức không gian.

Lợi ích căn bản của cấu trúc đa cực là tái cân bằng phân bố dân cư, cơ hội việc làm và hạ tầng dịch vụ xã hội. Thay vì tập trung quá mức và tạo dòng di chuyển hướng tâm lớn vào khu vực đô thị lõi hiện hữu, người dân tại các vùng phát triển mới có thể tiếp cận việc làm và hệ thống tiện ích xã hội đồng bộ ngay tại chỗ.

Theo quy hoạch mới, việc phát triển cực công nghiệp - logistics phía Bắc, cực đổi mới sáng tạo phía Đông hay cực đô thị, giáo dục, y tế chuyên sâu phía Tây sẽ hình thành các trung tâm kinh tế chuyên ngành, tạo thêm cơ hội việc làm và thu hút lao động chất lượng cao ngay tại các tiểu vùng phát triển.

Không gian sống của cư dân được tổ chức dựa trên nguyên tắc "Đô thị 15 phút" (đi bộ để tiếp cận các dịch vụ thiết yếu) và "Thành phố đa tâm: 30 phút" (kết nối giữa các cực động lực bằng hạ tầng giao thông nhanh), bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, thương mại tại chỗ mà không tạo áp lực dồn về khu vực đô thị trung tâm hiện hữu.

Cấu trúc phát triển mới hướng tới mục tiêu giải quyết ùn tắc giao thông và giảm chi phí đi lại trong đô thị. Luồng giao thông được phân bổ hợp lý giữa các cực tăng trưởng và được kết nối thông qua hệ thống metro, xe buýt điện, giao thông thủy; giúp giảm tải áp lực trên các trục hướng tâm, tiết kiệm thời gian đi lại và giảm ô nhiễm không khí.

Ngoài ra, cấu trúc đô thị nén gắn với đầu mối giao thông (TOD) mở rộng cơ hội tiếp cận nhà ở phù hợp khả năng chi trả ngay gần các khu sản xuất và nhà ga metro. Việc tổ chức các cực đô thị và vùng quản trị phát triển mới tạo sự đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, đáp ứng nhu cầu an cư thiết thực cho các tầng lớp nhân dân.

Đồng thời, hệ liên kết xanh - xanh dương (bao gồm hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè, Thị Vải, hồ Dầu Tiếng, rừng ngập mặn Cần Giờ, rừng tự nhiên Bình Châu - Phước Bửu và Côn Đảo) được bảo vệ nghiêm ngặt như hạ tầng sinh thái nền của toàn siêu đô thị.

Bộ khung sinh thái này giữ vai trò điều tiết nguồn nước, kiểm soát ngập úng, giảm thiểu hiệu ứng đảo nhiệt và bảo tồn đa dạng sinh học, bảo đảm môi trường sống an toàn và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ngày 30/10, HĐND TPHCM khóa XI, nhiệm kỳ 2026-2031, đã thông qua quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, với diện tích khoảng 6.772km2, gồm 168 đơn vị hành chính.

Với quy hoạch 100 năm, TPHCM từ đô thị nổi trội ở Đông Nam Á được định hướng thành trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á, hướng tới đô thị toàn cầu.